Topuk dikeni (plantar fasiit) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Plantar fasiit nedir?

Ayak tabanında, topuk kemiğinden başlayıp ayak parmaklarının köküne kadar uzanan kalın ve sağlam bir bağ dokusu bandı bulunur; buna plantar fasya denir. Bu yapı ayağın kemerini destekler ve yürürken ayağa binen yükü karşılar.

MedlinePlus'a göre plantar fasiit, bu kalın doku bandının aşırı gerilmesi ya da aşırı kullanılmasıyla ortaya çıkar. NHS de durumu, topuğu parmaklara bağlayan bu dokunun zorlanması olarak tanımlar. Zorlanma, fasyanın topuk kemiğine tutunduğu noktada ağrıya ve hassasiyete yol açar.

Topuk dikeni ağrının nedeni mi?

Halk arasında topuk ağrısı çoğu zaman "topuk dikeni" olarak adlandırılır. Topuk dikeni, topuk kemiğinin alt yüzünde röntgende görülebilen küçük bir kemik çıkıntısıdır. Uzun süre bu çıkıntının ağrıya yol açtığı düşünülmüştür. Ancak MedlinePlus, araştırmaların bunun doğru olmadığını gösterdiğini belirtir: Topuk dikenleri plantar fasiiti olan kişilerde de olmayan kişilerde de röntgende görülebilir.

Bu bilgi önemlidir; çünkü ağrının asıl kaynağı kemik çıkıntısı değil, zorlanan fasyadır. Bu nedenle tedavi de çıkıntıyı yok etmeye değil, fasyanın üzerindeki yükü azaltmaya ve iyileşmesini desteklemeye yöneliktir. Röntgen raporunda topuk dikeni görülmesi kaygı yaratabilir; ancak bu bulgu tek başına ameliyat gerektiği anlamına gelmez.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Topuğun alt yüzünde ve ayak kemerinde ağrı ve sertlik
• Künt ya da keskin, batıcı nitelikte ağrı
• Sabah yataktan kalkınca atılan ilk adımlarda belirgin ağrı
• Uzun süre oturduktan ya da dinlendikten sonra yeniden yürümeye başlayınca artan ağrı
• Bir süre yürüyünce hafifleyen, ancak uzun süre ayakta kalınca ya da yürüyünce yeniden artan ağrı
• Merdiven çıkarken ya da yoğun etkinlik ve spor sonrasında artan ağrı
• NHS'ye göre ayak tabanını germekle ortaya çıkan rahatsızlık

Ağrı genellikle tek ayaktadır; ancak her iki ayakta da görülebilir. Belirtiler çoğu zaman yavaş yavaş başlar ve haftalar içinde artar. Bazı kişiler ağrıyı, topuğun altına bir taş batıyormuş ya da topuk morarmış gibi tarif eder. Ağrının günün hangi saatlerinde arttığını ve hangi etkinliklerden sonra kötüleştiğini not etmek, tanıyı ve tedavinin planlanmasını kolaylaştırır.

Nedenleri ve risk faktörleri

NHS ve MedlinePlus'ın aktardığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: NHS'ye göre 40–60 yaş arasında daha sık görülür.
• Fazla kilo: Ayak tabanına binen yükü artırır.
• Sert zeminde egzersiz: NHS'ye göre özellikle yakın zamanda sert zeminlerde yapılan egzersiz
• Uzun mesafe koşu: MedlinePlus'a göre özellikle engebeli zeminlerde
• Etkinlikte ani değişiklik: Egzersiz miktarını ya da yoğunluğunu birden artırmak
• Ayak kemeri sorunları: Düz taban ya da yüksek kemer
• Gergin baldır kasları ve aşil tendonu
• Uygun olmayan ayakkabılar: Tabanı ince, desteksiz ya da yıpranmış ayakkabılar
• Uzun süre ayakta durmayı gerektiren işler

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre tanı genellikle muayeneyle konur. Hekim topukta hassasiyet olup olmadığına, ayağın düz taban ya da yüksek kemer yapısına, ayakta şişliğe ve aşil tendonunun gerginliğine bakar. Başka sorunları dışlamak için röntgen çekilebilir. Röntgende görülen topuk dikeni tek başına ağrının nedeni olarak yorumlanmaz.

Topukta ağrıya yol açabilen diğer durumlar arasında aşil tendonu sorunları, topuk kemiğinde stres kırığı ve sinir sıkışmaları sayılabilir. Topukta uyuşma ya da karıncalanma, şişlik ve kızarıklık ya da istirahatte de süren şiddetli ağrı varsa farklı bir neden düşünülür.

Evde neler yapılabilir?

NHS'nin önerileri şunlardır:

Yapılabilecekler

• Ayağı dinlendirmek ve mümkün olduğunca yukarıda tutmak
• Havluya sarılı buz torbasını 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamak
• Yastıklı ve destekleyici, iyi oturan ayakkabılar giymek
• Tabanlık ya da topuk yastığı kullanmak
• Hafif germe egzersizleri yapmak
• Yüzme gibi ayağa yük bindirmeyen egzersizleri tercih etmek
• Gerekirse kilo vermek
• Ağrı için hekim ya da eczacının önerdiği ağrı kesicileri kısa süreli kullanmak

Kaçınılması gerekenler

• Uzun süre ayakta durmak ya da yürümek
• Topuklu ayakkabı ve parmak arası terlik giymek
• Çıplak ayakla, özellikle sert zeminde yürümek

Germe egzersizleri

MedlinePlus, ayak bileğinin ve aşil tendonunun esnekliğini korumanın önemini vurgular ve özellikle sabahları yataktan kalkmadan önce ayak tabanının germe hareketlerini önerir. Sık kullanılan basit hareketler şunlardır:

• Yatakta otururken ayak parmaklarını elle kendinize doğru çekip birkaç saniye bekletmek
• Duvara dayanıp bir bacağı geride düz tutarak baldır kasını germek
• Ayak tabanının altında küçük bir şişe ya da top yuvarlamak

Egzersizlerin nasıl yapılacağını bir fizyoterapistten öğrenmek ve ağrıyı belirgin biçimde artırmayacak şekilde uygulamak önerilir.

Ayakkabı seçimi ve günlük yaşam

Plantar fasiitte ayakkabı, tedavinin en önemli parçalarından biridir. Ayakkabı alırken şunlara dikkat etmek yararlıdır:

• Topuk kısmı sağlam, ayağı iyi saran ve tabanı darbeyi emen modeller seçmek
• Tabanı çok ince, tamamen düz ya da aşırı esnek ayakkabılardan kaçınmak
• Spor ayakkabılarını belirli bir kullanım süresinden sonra, tabanı yıprandığında yenilemek
• Evde de destekli terlik ya da ayakkabı kullanmak, sert zeminde çıplak ayakla dolaşmamak

İş yaşamında uzun süre ayakta kalmak gerekiyorsa sık sık ağırlığı bir ayaktan diğerine aktarmak, kısa oturma molaları vermek ve sert zeminlerde yumuşak bir paspas üzerinde durmak ayağa binen yükü azaltabilir. Koşu gibi sporlarla uğraşanların iyileşme döneminde mesafe ve yoğunluğu azaltması, yüzme ya da bisiklet gibi alternatiflere yönelmesi ve spora dönüşü kademeli planlaması önerilir.

Tedavi seçenekleri

Evde alınan önlemlere rağmen ağrı sürerse hekim şu seçenekleri değerlendirebilir:

• Fizik tedavi: NHS'ye göre fizyoterapistler germe ve güçlendirme egzersizleri önerir. MedlinePlus da germe ağırlıklı fizik tedavinin önemine dikkat çeker.
• Tabanlık ve ateller: NHS'ye göre ayak sağlığı uzmanları tabanlık ve atel önerebilir. MedlinePlus, gece ateli ve kişiye özel tabanlıkların kullanılabildiğini belirtir. Gece atelleri, uyku sırasında ayağı hafif gerili pozisyonda tutarak sabah ağrısını azaltmayı amaçlar.
• Alçı benzeri bot: MedlinePlus'a göre bazı durumlarda ayağı birkaç hafta boyunca destekleyen bir bot kullanılabilir.
• Kortizon iğnesi: NHS ve MedlinePlus'a göre topuk bölgesine kortizon iğnesi yapılabilir. Uygunluğuna ve sıklığına hekim karar verir.
• Şok dalga tedavisi: NHS'ye göre ayağa ses dalgaları uygulanan bu yöntem dirençli durumlarda değerlendirilebilir.
• Ameliyat: NHS ve MedlinePlus'a göre diğer tedavilere yanıt vermeyen az sayıda kişide ameliyat gündeme gelebilir.

İyileşme süreci

MedlinePlus'a göre plantar fasiitli kişilerin çoğu 6 ile 18 ay içinde düzelir; iyileşme süresi birkaç ay ile 2 yıl arasında değişebilir. Bu süreç sabır gerektirir. Egzersizleri düzenli yapmak, uygun ayakkabı giymek ve ayağa binen yükü azaltmak iyileşmeyi destekler. Ağrı geçtikten sonra da germe egzersizlerine ve iyi ayakkabı alışkanlığına devam etmek tekrarlamayı önlemeye yardımcı olur.