Aşil tendiniti nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Aşil tendiniti nedir?

Aşil tendonu, vücudun en büyük tendonudur. Baldırın arkasındaki kasları topuk kemiğine bağlar ve yürürken, koşarken, merdiven çıkarken ve parmak ucuna yükselirken ayağı aşağı doğru itmemizi sağlar. Her adımda yüklenen bu tendon, tekrarlayan zorlanmalara karşı duyarlıdır.

OrthoInfo, Aşil tendinitini bacağın arka kısmı boyunca uzanan bu büyük tendonun tahriş olması ve iltihaplanması olarak tanımlar. Uzun süren durumlarda tendonda yalnızca iltihap değil, liflerin yapısında bozulma ve kalınlaşma da görülebilir; bu nedenle bazı kaynaklar "Aşil tendinopatisi" terimini de kullanır.

OrthoInfo'ya göre iki tür Aşil tendiniti vardır:

• Tendonun orta kısmını tutan tip (non-insersiyonel): Tendonun topuğa yapışmadan önceki orta bölümündeki liflerin etkilendiği türdür. Daha çok genç ve aktif kişilerde, örneğin koşucularda görülür.
• Topuğa yapışma yerini tutan tip (insersiyonel): Tendonun topuk kemiğine yapıştığı alt bölümü etkiler. Her yaşta, hatta fiziksel olarak aktif olmayan kişilerde de görülebilir. Bu türde topuk kemiğinde kemik çıkıntıları (mahmuz) oluşabilir.

Nedenleri ve risk etkenleri

MedlinePlus ve OrthoInfo'ya göre Aşil tendinitinin en sık nedeni aşırı kullanımdır. Başlıca etkenler şunlardır:

• Egzersizin aniden artırılması: OrthoInfo'ya göre egzersizin miktarında ya da şiddetinde ani artış en sık nedenlerdendir; örneğin koşu mesafesini birden uzatmak ya da yokuş koşusu eklemek.
• Gergin baldır kasları: Esnekliği az olan baldır kasları tendona binen yükü artırır. Egzersize yeni başlayan ya da uzun bir aradan sonra yeniden başlayan kişilerde bu etki daha belirgin olabilir.
• Sert zeminde koşmak: MedlinePlus bunu da etkenler arasında sayar.
• Uygun olmayan ayakkabı: MedlinePlus'a göre ayağı iyi desteklemeyen ayakkabılar; OrthoInfo'ya göre de ayakkabı değişiklikleri tendona binen yükü değiştirebilir.
• Topuk kemiğindeki çıkıntılar: OrthoInfo, topuk kemiğinde fazladan kemik büyümesinin tendona sürtünerek ağrıya yol açabileceğini belirtir.
• Yaşla ilişkili ve artrite bağlı değişiklikler: MedlinePlus'a göre ilerleyen yaşta artritle ilişkili tendinit de görülebilir.

Belirtileri nelerdir?

OrthoInfo ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Sabah kalkınca Aşil tendonu boyunca ağrı ve tutukluk
• Tendon boyunca ya da topuğun arkasında, hareketle artan ağrı
• Tendonda kalınlaşma
• Gün içinde ve hareketle artan şişlik
• Bölgede sıcaklık hissi
• Parmak ucunda yükselmekte zorlanma

Ağrı genellikle yavaş yavaş başlar ve başlangıçta yalnızca egzersizden sonra hissedilir. Zamanla günlük yürüyüş ve merdiven çıkma sırasında da ağrı olabilir.

Tanı nasıl konur?

OrthoInfo'ya göre hekim muayenede tendondaki şişliği, kalınlaşmayı, hassas noktaları, topuktaki kemik çıkıntılarını ve ayak bileğinin hareket açıklığını değerlendirir. Ağrının tam olarak nerede olduğu, tendinitin türünü ayırt etmeye yardımcı olur.

Gerekirse şu görüntüleme yöntemleri kullanılabilir:

• Röntgen: Topuk kemiğindeki çıkıntıları ve kemik değişikliklerini gösterir.
• Ultrason: Tendonun kalınlığını, yapısını ve iltihap bulgularını gösterebilir.
• MR: MedlinePlus'a göre tendonda yırtık olup olmadığını değerlendirmek için kullanılabilir.

Tedavisi nasıl yapılır?

OrthoInfo'ya göre tedavide önce ameliyatsız yöntemler denenir. Bu yöntemler ağrıyı azaltabilir; ancak belirtilerin geçmesi birkaç ay sürebilir. MedlinePlus da yaşam tarzı değişiklikleriyle iyileşmenin en az iki-üç ay alabileceğini belirtir.

Ameliyatsız tedavi

OrthoInfo ve MedlinePlus'ın önerdiği yöntemler şunlardır:

• Dinlenme ve etkinlik düzenlemesi: Ağrıyı artıran etkinlikleri azaltmak; koşu gibi yüksek etkili sporlar yerine yüzme ya da bisiklet gibi tendona daha az yük bindiren etkinliklere geçmek.
• Buz uygulaması: OrthoInfo'ya göre ağrılı bölgeye 20 dakikaya kadar buz uygulanabilir. Buzu doğrudan cilde değil, bir beze sararak koyun.
• Ağrı kesiciler: Hekiminizin önerdiği iltihap giderici ağrı kesiciler kısa süreli kullanılabilir.
• Egzersiz ve fizik tedavi: Baldır germe egzersizleri ve OrthoInfo'nun özellikle önerdiği eksantrik güçlendirme egzersizleri (kasın uzarken kasıldığı, örneğin bir basamak kenarında topuğu yavaşça aşağı indirme hareketleri). Bu egzersizlerin bir fizyoterapist eşliğinde öğrenilmesi önerilir. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Ayakkabı ve ortezler: Destekleyici ayakkabılar, topuk yükseltici ve tabanlıklar tendona binen yükü azaltabilir. OrthoInfo, gece ateli de kullanılabileceğini belirtir.
• Bot ya da destekleyici cihaz: Ağrı şiddetliyse kısa süreli olarak ayağı sabitleyen bir bot kullanılabilir.
• Şok dalga tedavisi: OrthoInfo ve MedlinePlus, ses dalgalarının tendona uygulandığı ekstrakorporeal şok dalga tedavisini (ESWT) seçenekler arasında sayar.

OrthoInfo'ya göre kortizon iğneleri, tendonda yırtılma riskini artırabileceği için Aşil tendinitinde önerilmez.

Cerrahi tedavi

OrthoInfo'ya göre ameliyatsız tedavilere rağmen 6 ay içinde düzelmeyen ağrıda cerrahi düşünülebilir. Cerrahide hasarlı tendon dokusu ve kemik çıkıntıları temizlenebilir ya da baldır kası uzatılabilir. OrthoInfo, ameliyat sonrası rehabilitasyonun 12 aya kadar sürebileceğini belirtir. Ameliyat kararı ortopedi uzmanıyla birlikte, olası yararlar ve riskler konuşularak verilir.

Olası komplikasyonlar

MedlinePlus'a göre Aşil tendiniti olan kişilerde tendonun kopma (rüptür) riski artar. Tendon koptuğunda genellikle ameliyat gerekebilir. Topuk arkasında ani ve keskin bir ağrıyla birlikte yürümekte ya da parmak ucunda yükselmekte güçlük ortaya çıkarsa tendonun koptuğundan şüphelenilir; bu durum acil değerlendirme gerektirir.

Tedavi edilmeyen ve zorlanmaya devam eden tendinitte ağrı süreğen hâle gelebilir ve spor ile günlük etkinlikler uzun süre kısıtlanabilir.

İyileşme sürecinde spora ve günlük etkinliklere dönüş

Aşil tendinitinde iyileşme sabır gerektirir. Ağrı azaldığında hemen eski tempoya dönmek, sorunun tekrarlamasının sık nedenlerinden biridir. Hekiminiz ya da fizyoterapistinizle birlikte planlanan kademeli bir dönüş genellikle daha güvenlidir. Bu süreçte genel olarak şunlara dikkat edilir:

• Ağrıyı rehber almak: Egzersiz sırasında ya da ertesi sabah ağrının belirgin biçimde artması, yükün fazla geldiğini gösterebilir.
• Kademeli artış: Önce yürüyüş süresi, sonra tempo, en son koşu ve sıçrama gibi yüksek etkili hareketler artırılır.
• Egzersizleri sürdürmek: Ağrı geçtikten sonra da baldır germe ve güçlendirme egzersizlerine bir süre devam etmek önerilir.
• Zemin ve ayakkabı: Mümkünse yumuşak zeminlerde çalışmak ve uygun ayakkabı kullanmak tendonu korur.
• Dinlenme günleri: Yoğun antrenman günlerinin arasına daha hafif günler koymak tendonun toparlanmasına zaman tanır.

Aşil tendinitinden korunma

NHS'in tendon sorunlarından korunmaya yönelik önerileri ve OrthoInfo'nun açıkladığı risk etkenleri doğrultusunda:

• Egzersizden önce ısınma yapın. Bkz. Isınma ve soğuma
• Egzersizin süresini ve şiddetini birden değil, kademeli olarak artırın. Koşuya yeni başlıyorsanız bkz. Koşuya başlama rehberi
• Baldır kaslarınızı düzenli olarak esnetin. Bkz. Esneme egzersizleri
• Ayağınızı iyi destekleyen, yaptığınız spora uygun ayakkabılar giyin ve yıpranan ayakkabıları değiştirin.
• Tekrarlayan hareketlerde düzenli ara verin; yorgun kaslarla zorlamaktan kaçının.
• Ağrı başladığında egzersize ara verin; ağrıya rağmen devam etmek sorunu büyütebilir.