Riskli gebelik nedir? Risk etkenleri ve gebelikte takip

Riskli gebelik nedir?

NICHD riskli gebeliği, annenin, bebeğin ya da her ikisinin gebelik veya doğum sırasında olağan bir gebeliğe göre daha yüksek sağlık sorunu riski taşıdığı durum olarak tanımlar. MedlinePlus da benzer bir tanım kullanır.

"Riskli gebelik" bir hastalığın adı değildir; daha yakın izlem ve bazen özel bakım gerektiren gebelikleri anlatan genel bir ifadedir. Bazı riskler gebelikten önce bilinir (örneğin diyabet), bazıları ise gebelik sırasında ortaya çıkar (örneğin gebelik diyabeti ya da preeklampsi). NICHD'ye göre bazı süregen hastalıklar gebelikten önce kontrol altına alınarak risk azaltılabilir; ancak bazı etkenler tedavi edilemez ya da gebelik sırasında ortaya çıkar.

MedlinePlus'a göre süregen bir hastalığı olan kadınların gebelik boyunca bir sağlık ekibi tarafından izlenmesi gerekebilir. Bu ekipte kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarının yanı sıra perinatoloji uzmanları ve süregen hastalığınızla ilgilenen hekimler yer alabilir.

Gebeliği riskli hâle getiren etkenler

NICHD ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca etkenler dört grupta toplanabilir.

Gebelikten önce var olan hastalıklar

• Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Polikistik over sendromu (PKOS)
• Böbrek hastalıkları
• Otoimmün hastalıklar (bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularına saldırdığı hastalıklar)
• Tiroid hastalıkları
• Fazla kilo (obezite)
• HIV enfeksiyonu, kanser ve bazı diğer enfeksiyonlar

MedlinePlus'a göre bazı süregen hastalıklar tedavi edilip kontrol altına alınabilir; bazıları ise iyi yönetilse bile olağandan yüksek risk taşır. NICHD'nin verdiği örneklere göre:

• Yüksek tansiyon: Hafif tansiyon yüksekliği olan ve başka hastalığı bulunmayan kadınların çoğu, tansiyonlarını gebelikten önce kontrol altına aldıkları için sağlıklı bir gebelik ve doğum geçirir. Kontrolsüz yüksek tansiyon ise annenin böbreklerine zarar verebilir ve düşük doğum ağırlığı ya da preeklampsi riskini artırabilir. Tansiyonun her gebelik kontrolünde ölçülmesi çok önemlidir.
• Diyabet: Kan şekerinin hem gebelikten önce hem de gebelik boyunca kontrol altında tutulması önemlidir; gebeliğin ilk haftalarında, çoğu zaman kadın gebe olduğunu bilmeden, yüksek kan şekeri doğumsal anomalilere yol açabilir. Diyabeti iyi kontrol altında olan kadınlarda bile gebelikte ek bakım ya da tedavi gerekebilir.
• Böbrek hastalığı: Ek tedaviler, beslenme ve ilaç değişiklikleri ve sık kontroller gerekir.
• Otoimmün hastalıklar: Bu hastalıkların tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar bebeğe zarar verebileceği için gebelik boyunca hekimle yakın çalışmak gerekir.

Bu nedenle süregen bir hastalığınız varsa MedlinePlus'ın önerdiği gibi gebelikten önce riskleri en aza indirmenin yollarını hekiminizle konuşmanız önemlidir.

Annenin yaşı

NICHD'ye göre ergenlik çağındaki gebelerde gebeliğe bağlı tansiyon yükselmesi, kansızlık ve erken doğum eylemi daha sık görülür; gençlerin gebelik kontrollerine gitme olasılığı da daha düşük olabilir. NICHD'ye göre ilk gebeliğini 35 yaşından sonra yaşayan kadınların çoğu normal bir gebelik geçirir; ancak bu kadınlarda gebeliğe bağlı tansiyon yükselmesi ve gebelik diyabeti, gebelik kaybı, dış gebelik, sezaryen doğum, aşırı kanama gibi doğum komplikasyonları, uzun süren ya da ilerlemeyen doğum eylemi ve bebekte Down sendromu gibi genetik bozukluk riski daha yüksektir. MedlinePlus da 35 yaşın üzerinde olmayı risk etkenleri arasında sayar.

Yaşam tarzı etkenleri

NICHD'nin vurguladığı noktalar şunlardır:

• Alkol: Gebelikte alkol kullanımı bebekte fetal alkol spektrum bozuklukları riskini artırır; alkol kullanan kadınlarda düşük ve ölü doğum da daha olasıdır. NICHD'ye göre araştırmalar gebelikte güvenli bir alkol miktarı olmadığını göstermektedir.
• Sigara: NICHD'ye göre gebelikte sigara içmek bebeği erken doğum, bazı doğumsal anomaliler ve ani bebek ölümü sendromu açısından riske sokar; NICHD'nin aktardığı bir çalışmada sigaranın ölü doğum riskini iki, hatta üç katına çıkardığı görülmüştür. Pasif içicilik de anne ve bebek için risk oluşturur.
• Madde kullanımı: NICHD'nin aktardığı bir çalışmada esrar ve yasa dışı madde kullanımının ölü doğum riskini iki katına çıkardığı görülmüştür; gebelikte esrar kullanımı bebeğin beyin gelişimini de olumsuz etkileyebilir.

Gebeliğe özgü durumlar

• Çoğul gebelik: NICHD'ye göre ikiz, üçüz ya da daha fazla bebek taşımak bebeklerin erken (37. haftadan önce) doğma riskini artırır; üç ya da daha fazla bebekte sezaryen olasılığı yükselir.
• Gebelik diyabeti: Gebelikten önce diyabeti olmayan bir kadında gebelikte diyabet gelişmesidir; NICHD'ye göre erken doğum eylemi ve tansiyon yüksekliği gibi sorunlara yol açabilir ve anne ile bebekte ileride tip 2 diyabet riskini artırır. Gebelik diyabeti olan birçok kadın, hekimiyle birlikte durumunu yöneterek sağlıklı bir gebelik geçirir. Bkz. Gebelik diyabeti
• Preeklampsi: NICHD'ye göre gebeliğin 20. haftasından sonra tansiyonun aniden yükselmesidir; annenin böbreklerini, karaciğerini ve beynini etkileyebilir, anne ve bebek için ölümcül olabilir ya da uzun süreli sağlık sorunlarına yol açabilir. Bkz. Preeklampsi
• Daha önce erken doğum yapmış olmak: NICHD'ye göre önceki gebeliğinde 37. haftadan önce doğum eylemi başlamış ya da doğum yapmış kadınlarda erken doğum riski daha yüksektir. Son doğumdan sonraki 12 ay içinde yeniden gebe kalmak da erken doğum riskini artırabilir. Bkz. Erken doğum belirtileri
• Rh uyuşmazlığı: MedlinePlus'ın saydığı, anne ile bebeğin kan grupları arasındaki uyumsuzluk.
• Bebekte doğuştan anomaliler ya da genetik hastalıklar: NICHD'ye göre bazı durumlarda bebekteki sağlık sorunları gebelik sırasında saptanabilir; bunların bir kısmı anne karnındayken ya da doğumdan hemen sonra tedavi gerektirebilir.

Riskli gebelikte takip nasıl yapılır?

MedlinePlus, riskleri azaltmak için gebeliğin erken döneminde başlayan ve düzenli süren gebelik takibinin önemini vurgular. Süregen bir hastalığı olan gebelerin izleminde birden fazla uzmandan oluşan bir sağlık ekibi yer alabilir.

Riskli gebeliklerde takip planı kişiye göre belirlenir. NICHD'ye göre riskli gebelikte uygulanacak tedavi; risk etkenlerine ve annenin ve bebeğin genel sağlık durumuna bağlıdır. NICHD'nin verdiği örneklere göre takipte şunlar yer alabilir:

• Tansiyon ölçümü: Tansiyonun her gebelik kontrolünde ölçülmesi, değişikliklerin fark edilip tedavi kararlarının verilmesini sağlar.
• Kan şekeri kontrolü: Diyabeti olan kadınlarda kan şekerinin gebelik boyunca sıkı biçimde kontrol altında tutulması gerekir.
• Sık kontroller ve tedavi düzenlemeleri: Örneğin böbrek hastalığı olan gebelerde ek tedaviler, beslenme ve ilaç değişiklikleri ve sık kontroller gerekir; otoimmün hastalığı olanlarda ilaçlar hekimle birlikte gözden geçirilir.
• Erken doğum açısından izlem: Erken doğum riski yüksek kadınlar, tedavi gerekebileceği için yakından izlenir.
• Bebekteki sorunların saptanması: Bazı sağlık sorunları gebelikte saptanabilir; örneğin Down sendromunun doğumdan önce bilinmesi, hekimlerin ve ailenin gerekirse hemen tedaviye hazırlıklı olmasını sağlar. Gebelikte yapılan testler için Gebelikte tarama testleri yazımıza bakabilirsiniz.

Kontrollere giderken evde ölçtüğünüz tansiyon ya da şeker değerlerini, kullandığınız ilaçların listesini ve aklınıza takılan soruları yanınızda götürmek görüşmeyi verimli kılar. Olağan gebelik takibinde hangi haftada hangi kontrollerin yapıldığını Gebelik takibi yazımızda bulabilirsiniz.

Doğum planı

Riskli gebeliklerde doğumla ilgili kararlar da risk etkenine göre değişebilir. NICHD'nin verdiği örneklere göre ilk gebeliğini 35 yaşından sonra yaşayan kadınlarda ve üç ya da daha fazla bebek taşıyanlarda sezaryen olasılığı daha yüksektir. Diyabeti olan annelerin bebekleri iri olma eğilimindedir ve doğumdan kısa süre sonra kan şekerleri düşebilir; obezite de bebeğin olağandan iri olmasına yol açarak doğumu zorlaştırabilir. Down sendromlu bebeklerde sık görülen bazı kalp sorunları doğumdan hemen sonra ameliyat gerektirebilir. Doğumun şekli ve zamanı, anne ile bebeğin durumuna göre hekimle birlikte değerlendirilir; bu nedenle doğum planınızı kontrollerde düzenli olarak konuşmanız yararlıdır.

Riski azaltmak için neler yapılabilir?

Her sorun önlenemese de MedlinePlus ve NICHD'ye göre bazı adımlar riski azaltmaya yardımcı olur:

Gebelikten önce:

• Sağlıklı bir kiloya ulaşmak
• Sigarayı bırakmak
• Diyabet, tansiyon, tiroid gibi süregen hastalıkları kontrol altına almak ve kullanılan ilaçları hekimle gözden geçirmek
• Süregen bir hastalığınız varsa riskleri en aza indirmenin yollarını gebelikten önce hekiminizle konuşmak; bkz. Gebelik öncesi hazırlık

Gebelik sırasında:

• Gebelik takibine erken başlamak ve kontrolleri aksatmamak
• Alkol, sigara ve madde kullanmamak
• Yeni ortaya çıkan belirtileri vakit kaybetmeden sağlık ekibine bildirmek; MedlinePlus, sorunların erken fark edilip tedavi edilebilmesi için belirtilerin hekimle paylaşılmasını önerir. MedlinePlus'a göre bulantı, sırt ağrısı ve yorgunluk gebelikte sık görülürken, vajinal kanama ya da şiddetli veya uzun süren baş ağrısı bir sorunun işareti olabilir.
• Hekime danışmadan ilaç başlamamak ya da bırakmamak

Doğumdan sonra:

• NICHD'ye göre son doğumdan sonraki 12 ay içinde yeniden gebe kalmak erken doğum riskini artırabileceği için, yeni doğum yapmış kadınlar bir sonraki gebeliği ertelemek amacıyla doğum kontrolünü hekimleriyle konuşabilir.

Duygusal yönü

Gebeliğin "riskli" olarak adlandırılması kaygı yaratabilir. MedlinePlus'ın vurguladığı gibi sağlık sorunlarının bulunması, gebelikte mutlaka bir sorun yaşanacağı anlamına gelmez; ayrıca her gebelik farklıdır ve bir gebelikte görülen riskler bir sonrakinde görülmeyebilir. Sorularınızı not alıp kontrollerde sormak ve yakınlarınızdan destek istemek yararlı olabilir. MedlinePlus, sizi rahatsız eden ya da endişelendiren bir şey olduğunda hekiminizi aramanızı önerir; kendinizi sürekli kaygılı ya da çökkün hissediyorsanız bunu da sağlık ekibinize söyleyin.