Kısaca
Makat sarkması (rektal prolapsus), kalın bağırsağın son bölümü olan rektumun yerinden kayarak makattan dışarı çıkmasıdır. MSD Manual'a göre dışarı çıkan bölüm koyu kırmızı, nemli bir çıkıntı gibi görünür. En sık 6 yaşından küçük çocuklarda görülür; tam kat sarkma ise en çok 60 yaş üstü kadınlarda ortaya çıkar. Başlangıçta yalnızca dışkılarken ya da ıkınırken ortaya çıkıp ayağa kalkınca kaybolabilir; zamanla öksürme, hapşırma gibi zorlamalarla da çıkabilir ve sonunda çoğu zaman fark edilir hâle gelebilir. Çocuklarda çoğu zaman altta yatan nedenin tedavisiyle düzelirken, yetişkinlerde tedavi genellikle cerrahidir.
Makat sarkması nedir?
MSD Manual'a göre rektum, sindirim kanalının makatın hemen üstünde kalan ve dışkının vücuttan çıkmadan önce tutulduğu bölümüdür. MedlinePlus'a göre makat sarkmasında rektum aşağı doğru sarkar ve makat açıklığından dışarı çıkar. MSD Manual bu durumu rektumun adeta "ters dönerek" iç yüzeyinin dışarıdan görünür hâle gelmesi olarak tarif eder.
Makat sarkması farklı derecelerde olabilir:
- Kısmi (mukozal) sarkma: MedlinePlus'a göre rektumun iç yüzeyini döşeyen tabakanın (mukoza) makattan kısmen dışarı kabarmasıdır. MSD Manual'a göre yalnız iç yüzeyin geçici sarkması, sağlıklı bebeklerde muhtemelen dışkılarken ıkınma sırasında sık görülür ve nadiren ciddidir. Yetişkinlerde ise iç yüzey sarkması kalıcı olma ve kötüleşme eğilimindedir; zamanla rektumun daha büyük bir bölümü dışarı çıkabilir.
- Tam sarkma (prosidensiya): MedlinePlus'a göre rektumun tamamının makattan dışarı kabarmasıdır. MSD Manual'a göre en sık 60 yaş üstü kadınlarda görülür.
Makattan dışarı çıkan bir kitlenin başka nedenleri de olabilir; ayrımı muayeneyle hekim yapar. Bkz. Hemoroid nedir?
Neden olur, kimlerde görülür?
MedlinePlus'a göre makat sarkması en sık 6 yaşından küçük çocuklarda görülür. Yetişkinlerde ise çoğunlukla kabızlığı olan ya da leğen tabanı kasları veya sinirlerinde sorun bulunan kişilerde ortaya çıkar.
MedlinePlus'a göre makat sarkmasının nedeni tam olarak açık değildir. MedlinePlus ve Plymouth NHS hastane bilgilendirmesinde sayılan olası nedenler ve risk etkenleri şunlardır:
- Kabızlık ve uzun süre ıkınma: Plymouth NHS bilgilendirmesi, uzun süre ıkınmaya bağlı kabızlığı nedenler arasında sayar. Bkz. Kabızlık neden olur?
- İshal
- Leğen tabanı kaslarının gevşemesi: MedlinePlus'a göre rektumu çevreleyen kasların oluşturduğu leğen tabanının gevşemesiyle açıklığın genişlemesi. Plymouth NHS bilgilendirmesine göre doğum, birden fazla vajinal doğum ya da travmatik vajinal doğum leğen tabanı kaslarında yaralanmaya ve zayıflığa yol açabilir.
- Makat büzücü kasının (sfinkter) gevşek olması
- Süregen öksürük ve hapşırma
- Leğen ya da genital bölgede kas veya sinir sorunu: MedlinePlus'a göre yetişkinlerde sarkma genellikle kabızlığı ya da bu bölgede kas veya sinir sorunu olan kişilerde görülür.
- Normalden uzun bir kalın bağırsak
- MedlinePlus'a göre ince bağırsağın sarkması ve rektum ile rahim arasındaki karın boşluğunun aşağı doğru yer değiştirmesi
Çocuklarda MedlinePlus, kistik fibrozis, bağırsak kurdu enfeksiyonları, uzun süren ishal ve doğuştan bazı sağlık sorunlarının makat sarkmasına yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle çocuklarda sarkma görüldüğünde nedenin araştırılması önemlidir.
Belirtileri nelerdir?
MedlinePlus'a göre ana belirti, özellikle dışkılamadan sonra makattan dışarı çıkan, kırmızımsı renkte bir kitledir; bu kitle aslında rektumun iç yüzeyidir. Plymouth NHS bilgilendirmesine göre başlangıçta bu kitle dışkılama sırasında ya da sonrasında veya ıkınırken dışarı çıkabilir ve ayağa kalkınca kaybolabilir. Zamanla öksürme ya da hapşırma gibi zorlayıcı hareketlerle de çıkabilir; sonunda çoğu zaman fark edilir hâle gelip yürüme gibi günlük etkinlikleri etkileyebilir.
Eşlik edebilecek diğer belirtiler şunlardır:
- Makattan hafif kanama
- MSD Manual'a göre bağırsak hareketleri üzerinde kontrol kaybı (dışkı kaçırma)
- Rahatsızlık ve ağrı: MSD Manual sarkmayı ağrıya yol açmayan bir çıkıntı olarak tanımlarken, MedlinePlus kitlenin rahatsızlık verebileceğini ve ağrılı olabileceğini belirtir.
MSD Manual, makat sarkmasında dışkı kaçırmanın sık görüldüğünü belirtir. Bu belirti utandırıcı bulunabilir; ancak hekime anlatılması tedavi planı açısından önemlidir. MedlinePlus'a göre tedavi edilmeyen sarkmada kabızlık ve bağırsak kontrolünün kaybı gelişebilir.
Tanı nasıl konur?
MSD Manual'a göre tanı, muayeneye ve çeşitli görüntüleme tetkiklerine dayanır. Sarkmanın boyutunu belirlemek için hekim, kişi ayakta dururken ya da çömelmiş durumda ıkınırken bölgeyi inceler; eldivenli parmakla makat büzücü kasını yokladığında çoğu zaman kas tonusunun azaldığını saptar. MedlinePlus'a göre muayene makattan parmakla muayeneyi de içerir; sarkmayı görmek için hekim kişiden tuvalette otururken ıkınmasını isteyebilir.
Ek olarak şu tetkikler istenebilir:
- Kolonoskopi veya sigmoidoskopi: Kalın bağırsağın içinin incelenmesi; MedlinePlus'a göre kolonoskopi tanıyı doğrulamak için yapılabilir, MSD Manual'a göre bu incelemeler ya da kalın bağırsağın baryumlu röntgeni altta yatan bir hastalığı ortaya çıkarabilir. Bkz. Kolonoskopi nedir?
- Kan testleri: MedlinePlus'a göre makattan kanama varsa kansızlık olup olmadığını görmek için yapılabilir.
- Sinedefekografi: MedlinePlus'a göre rektumun ve leğen tabanının işlevini değerlendiren, eş zamanlı çekilen bir röntgen tetkikidir.
Bu konuda
Makat sarkması (rektal prolapsus) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Çocuklarda makat sarkması ve tedavisi
MedlinePlus'a göre çocuklarda nedenin tedavi edilmesi çoğu zaman sorunu çözer ve sarkmanın yeniden olmasını genellikle önler. Örneğin sarkma kuru dışkı nedeniyle ıkınmaya bağlıysa dışkıyı kolaylaştıran ilaçlar yardımcı olabilir. MSD Manual'a göre bebek ve çocuklarda dışkı yumuşatıcı ıkınma ihtiyacını ortadan kaldırır; dışkılamalar arasında kalçaların bantla birbirine yaklaştırılması da sarkmanın genellikle kendiliğinden iyileşmesine yardımcı olur.
MedlinePlus'a göre bazı durumlarda sarkma evde, hekimin talimatlarına uyularak geri yerleştirilebilir: kişi yan yatıp dizlerini göğsüne doğru çeker; ardından yumuşak, ılık ve ıslak bir bezle kitleye nazikçe bastırılarak makattan içeri itilir. Bu pozisyon yer çekiminin rektumu yerine oturtmasına yardımcı olur. MedlinePlus'a göre acil ameliyat nadiren gerekir; sarkma sürerse ameliyat gerekebilir.
Yetişkinlerde tedavi
MSD Manual ve MedlinePlus'a göre yetişkinlerde makat sarkmasının tedavisi genellikle cerrahidir. MedlinePlus, yetişkinlerde sarkmanın giderilmesinin tek yolunun zayıflamış makat büzücü kasını ve leğen kaslarını onaran, kalın bağırsak ve rektumun bir bölümünü çıkaran ya da yeniden konumlandıran bir işlem olduğunu belirtir. Plymouth NHS bilgilendirmesinde ise şu ameliyat dışı önlemlere yer verilir:
- Ikınmaktan kaçınmak: Ikınmayı önlemek için bazen dışkıyı kolaylaştıran ya da hacim kazandıran bir ilaç gerekebilir; bunu hekiminiz önerir.
- Leğen tabanı egzersizleri: Destek sağlamak için leğen tabanının işlevini ve gücünü artırmak
- Destekleyici iç çamaşırı kullanmak: Ağ kısmı güçlendirilmiş destekleyici iç çamaşırları destek sağlamada çok yardımcı olabilir.
- Mümkünse ağır kaldırmaktan kaçınmak; kaldırırken karın içi basıncı artmadan önce leğen tabanı kaslarını sıkmak
- Yer çekimine karşı dinlenme pozisyonları: Örneğin kalçanın altına bir yastık koyarak uzanmak
Ameliyat seçenekleri
MSD Manual'a göre ameliyatlar iki ana yoldan yapılabilir:
- Karından yapılan ameliyatlar: Rektopeksi adı verilen bir yöntemde rektumun tamamı yukarı kaldırılıp geriye çekilerek leğen kemiğindeki sakrum kemiğine tutturulur. Başka bir ameliyatta rektumun bir bölümü çıkarılır ve kalan kısım sakrum kemiğine dikilir.
- Makat yoluyla yapılan ameliyatlar: MSD Manual'a göre karın ameliyatını kaldıramayacak kadar güçsüz kişilerde rektum üzerinden yapılan ameliyat tercih edilir.
Hangi yöntemin uygun olduğuna, kişinin genel durumunu değerlendiren cerrah karar verir. Bağırsak ameliyatları hakkında genel bilgi için bkz. Kolorektal cerrahi
MedlinePlus'a göre tedavi edilmeyen sarkma kabızlığa ve bağırsak kontrolünün kaybına yol açabilir.
Günlük yaşamda neler yardımcı olabilir?
MSD Manual'a göre makat sarkması çoğu zaman dışkılama sırasında olduğu gibi ıkınırken tetiklenir ve tedavinin bir parçası ıkınmaya yol açan nedenlerin ortadan kaldırılmasıdır. Plymouth NHS bilgilendirmesindeki önerilerden yola çıkarak:
- Ikınmaktan kaçının: Kabızlık ıkınmaya yol açıyorsa hekiminiz dışkıyı kolaylaştıran ya da hacim kazandıran bir ilaç önerebilir. Bkz. Kabızlık neden olur?
- Leğen tabanı egzersizlerini düzenli yapın: Amaç, destek sağlamak için leğen tabanının işlevini ve gücünü artırmaktır. Egzersizleri nasıl yapacağınızı hekiminize ya da bir fizyoterapiste danışabilirsiniz.
- Ağır kaldırırken dikkatli olun: Mümkünse ağır kaldırmaktan kaçının; kaldırmanız gerekiyorsa önce leğen tabanı kaslarınızı sıkın.
- Süregen öksürüğü tedavi ettirin: MedlinePlus, süregen öksürük ve hapşırmayı olası nedenler arasında sayar; uzun süren öksürüğün nedeninin araştırılması önemlidir.
Sarkan bölüm dışarıda kalırsa ne yapmalı?
Plymouth NHS bilgilendirmesi, sarkan bölümü geri itmek için eldivenli bir parmak ve kayganlaştırıcı jel ya da gazlı bez kullanılmasını önerir. MedlinePlus da sarkmanın elle geri itilmesi gerektiğini ve bunun hekimin talimatlarına göre yapılmasını belirtir. Bunu ilk kez kendi başınıza denemeden önce hekiminizden nasıl yapılacağını öğrenin. Plymouth NHS bilgilendirmesine göre sarkan bölüm geri itilemiyorsa, aşırı kanıyorsa ya da rengi koyulaşıp mora dönüyorsa acilen tıbbi değerlendirme gerekir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
MedlinePlus, makat sarkması fark edildiğinde gecikmeden bir sağlık profesyoneline başvurulmasını önerir. Şu durumlarda genel cerrahi uzmanına ya da çocuğunuz için çocuk cerrahisi veya çocuk sağlığı uzmanına başvurun:
- Dışkılarken ya da ıkınırken makattan bir kitle çıkıyorsa
- Makattan kanama oluyorsa
- Gaz ya da dışkıyı tutmakta güçlük çekiyorsanız
- Çocuğunuzda makattan kırmızı bir kitle çıktığını görüyorsanız
Plymouth NHS bilgilendirmesindeki uyarılar doğrultusunda şu durumlar acildir; en yakın acil servise başvurun ya da 112'yi arayın:
- Sarkan bölüm geri itilemiyor ve dışarıda kalıyorsa
- Sarkan bölümün rengi koyulaşıyor ya da mora dönüyorsa
- Aşırı kanama varsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Makat sarkması ağrılı mıdır?
Kaynaklar farklı vurgular yapar: MSD Manual makat sarkmasını ağrıya yol açmayan bir çıkıntı olarak tanımlar; MedlinePlus ise dışarı çıkan kitlenin hafifçe kanayabileceğini, rahatsızlık verebileceğini ve ağrılı olabileceğini belirtir. Makattan çıkan bir kitle fark ederseniz ağrı olmasa da hekime başvurun.
Makat sarkması kendiliğinden geçer mi?
MedlinePlus'a göre çocuklarda nedenin tedavi edilmesi çoğu zaman sorunu çözer. MSD Manual'a göre yetişkinlerde iç yüzey sarkması kalıcı olma ve kötüleşme eğilimindedir; yetişkinlerde tedavi genellikle ameliyattır.
Bebeklerde makat sarkması tehlikeli mi?
MSD Manual'a göre yalnız rektum iç yüzeyinin geçici sarkması, sağlıklı bebeklerde muhtemelen ıkınma sırasında sık görülür ve nadiren ciddidir. Yine de MedlinePlus, sarkma olduğunda hemen hekime başvurulmasını önerir; çocuklarda kistik fibrozis gibi altta yatan bir nedenin araştırılması önemlidir.
Makat sarkması ameliyatsız tedavi edilebilir mi?
Çocuklarda çoğu zaman nedenin tedavisi ve ıkınmanın önlenmesi yeterli olur. Yetişkinlerde Plymouth NHS bilgilendirmesi ıkınmaktan kaçınma, leğen tabanı egzersizleri ve destekleyici iç çamaşırı gibi önlemlere yer verir; ancak MSD Manual ve MedlinePlus'a göre yetişkinlerde sorunu gidermek için genellikle ameliyat gerekir.
Makat sarkmasına hangi doktor bakar?
Yetişkinlerde genel cerrahi uzmanları, özellikle kolon-rektum cerrahisiyle ilgilenen cerrahlar; çocuklarda çocuk cerrahisi ve çocuk sağlığı uzmanları değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
