Gaita kaçırma (fekal inkontinans): nedenleri ve tedavisi

Gaita kaçırma nedir?

NIDDK gaita kaçırmayı, katı ya da sıvı dışkının veya mukusun kazara makattan kaçması olarak tanımlar. Durum "bağırsak kontrol sorunu" olarak da adlandırılır; çocuklarda görülen gaita kaçırma için ayrıca "enkoprezis" terimi kullanılır.

NIDDK iki ana türden söz eder:

• Sıkışma (urge) tipi: En sık görülen türdür. Kişi güçlü bir dışkılama isteği hisseder ama tuvalete yetişene kadar tutamaz. NIDDK'ye göre bu kişilerde kas yaralanması ya da sinir hasarı nedeniyle pelvik taban kasları dışkıyı tutamayacak kadar zayıf olabilir.
• Pasif tip: Kişinin farkına varmadan dışkı kaçar. NIDDK'ye göre bu kişilerde vücut rektumun (kalın bağırsağın son kısmı) dolduğunu algılayamıyor olabilir.

NHS'e göre gaita kaçırma şu şekillerde kendini gösterebilir:

• Durdurulamayan dışkı kaçırma
• Tuvalet ihtiyacı hissedip tuvalete zamanında yetişememe
• Tuvaletten sonra tam olarak temizlenememe
• İç çamaşırında dışkı izi ya da lekesi

Ne kadar sık görülür?

NIDDK'ye göre uzmanlar gaita kaçırmayı sık görülen bir sorun olarak kabul eder; birinci basamak sağlık hizmetine başvuranların yaklaşık üçte birini etkiler. Durum yaşlı yetişkinlerde daha sık görülür. NIDDK'nin aktardığı verilere göre hastanede ya da bakımevinde yaşamayan yetişkinlerin her 100 kişiden 7 ile 15'inde, hastanede yatan yetişkinlerin 100 kişiden 18 ile 33'ünde, bakımevlerinde yaşayanların ise 100 kişiden 50 ile 70'inde gaita kaçırma vardır. Çocuklarda ise yaklaşık 100 çocuktan 2'sinde görülür.

Gaita kaçırma neden olur?

NHS'e göre gaita kaçırmanın pek çok nedeni olabilir ve birden fazla nedenin bir araya gelmesiyle de ortaya çıkabilir. Kaynakların sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

Beslenme ve bağırsak alışkanlığı

• Bazı yiyecek ve içecekler: NHS'e göre baharatlı yiyecekler ya da kafeinli içecekler gibi bazı besinler gaita kaçırmaya yol açabilir; alkol ve aşırı lif tüketimi de yakınmayı kötüleştirebilir.
• İshal ve kabızlık: NIDDK ishali gaita kaçırmayla birlikte sık görülen sorunlar arasında sayar; NHS ise kabızlığı nedenler arasında gösterir. NHS'e göre çocuklar bazen tuvalete gitmekten kaçınır; bu durumda sertleşen dışkının yanından sulu dışkı sızabilir. Bkz. Kabızlık nedenleri
• Sindirim sistemi hastalıkları: NHS irritabl bağırsak sendromu ve Crohn hastalığını sayar; NIDDK ülseratif kolit, iltihabi bağırsak hastalıkları ve rektumun iltihabı (proktit) gibi durumları da anar. Bkz. İrritabl bağırsak sendromu

Kas ve sinir sorunları

• Makat çevresindeki kasların zayıflaması: NHS'e göre bu durum yaşlanmayla ya da hormon değişiklikleri ve doğum gibi nedenlerle olabilir. NIDDK'ye göre makat kaslarından birinin (anal sfinkter) doğum ya da başka bir yaralanma sırasında yırtılması da gaita kaçırmaya yol açabilir.
• Sinir hasarı: NIDDK makat, pelvik taban ve rektumdaki sinirlerin hasarını; NHS omurgadaki sinirlerin hasarını nedenler arasında sayar.
• Tuvalet ihtiyacını fark etmeyi zorlaştıran durumlar: NHS'e göre demans, öğrenme güçlüğü ve inme gibi durumlar kişinin tuvalet ihtiyacını fark etmesini zorlaştırabilir. Bkz. İnme belirtileri ve Demans nedir?

Risk etkenleri

NIDDK'ye göre 65 yaşın üzerinde olmak, fiziksel olarak aktif olmamak, sigara içmek, safra kesesi alınmış olmak ve bazı uzun süreli hastalıklar riski artırır. Gaita kaçırması olan kişilerde tip 2 diyabet, irritabl bağırsak sendromu ve idrar kaçırma gibi sorunlar da sık görülür. Çocuklarda ise omurilik, makat ya da rektumu etkileyen bazı doğumsal kusurlar ve kabızlık riski artırır.

Gaita kaçırma neden önemsenmeli?

NIDDK'ye göre gaita kaçırma makat çevresindeki deride rahatsızlık ve tahrişe yol açabilir. Korku, utanç, sosyal ortamlardan uzaklaşma, özgüven kaybı, öfke ya da depresyon gibi duygusal ve sosyal sıkıntılara neden olabilir. Kişi egzersiz yapamayabilir, işe ya da okula gidemeyebilir veya sosyal etkinliklere katılmaktan kaçınabilir.

NIDDK'ye göre gaita kaçırma genellikle kendiliğinden geçmez ve çoğu kişinin tedaviye ihtiyacı olur. Doktorlar laboratuvar testleriyle gaita kaçırmaya yol açan başka bir hastalığın belirtilerini de arar. Bu nedenle utanmadan hekimle konuşmak, hem yakınmanın hafifletilmesi hem de altta yatan nedenin bulunması için önemlidir.

Nasıl değerlendirilir?

NIDDK'ye göre doktorlar tanı için tıbbi öykü, fizik muayene ve tıbbi testlerden yararlanır. Hekim yakınmanın ne zaman başladığını, bir doğum, kaza, düşme ya da başka bir hastalıktan sonra başlayıp başlamadığını, ne sıklıkta olduğunu, ne kadar ve ne kıvamda dışkı kaçtığını, dışkı kaçmadan önce bunu hissedip hissetmediğinizi, yemekten sonra ya da belirli yiyeceklerle kötüleşip kötüleşmediğini ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini sorabilir. Bu soruların yanıtlanması için günlük dışkılama ayrıntılarınızı kaydettiğiniz bir dışkılama günlüğü tutmanız istenebilir.

Muayenede parmakla makat muayenesi (dijital rektal muayene) ve kadınlarda iç üreme organlarını değerlendiren pelvik muayene yapılabilir; NHS'e göre hekim karnınızı da elle muayene edebilir. NIDDK ve NHS'in sıraladığı testler şunlardır:

• Laboratuvar testleri: Kansızlık, iltihap ve enfeksiyon için kan testleri; dışkıda kan, enfeksiyon ve iltihap için dışkı testleri; tip 2 diyabet gibi hastalıklar için idrar testleri.
• Anorektal manometri: Rektumun ne kadar hassas olduğunu, ne kadar iyi çalıştığını ve makat kaslarının ne kadar iyi çalıştığını ölçen test.
• Defekografi: Dışkının ne kadar iyi tutulup bırakılabildiğini görmek için makat ve rektum çevresinin röntgenle görüntülenmesi.
• Elektromiyografi (EMG): Makat ve pelvik taban kaslarının ve sinirlerinin ne kadar iyi çalıştığını değerlendirir.
• Endoskopik incelemeler: Kolonoskopi, esnek sigmoidoskopi, anoskopi ve rektoskopi ile makat, rektum ve kalın bağırsağın içi iltihap ve sindirim sistemi sorunları açısından incelenir. Bkz. Kolonoskopi nedir?
• Görüntüleme: Makat, pelvik taban ya da rektumdaki sorunları araştırmak için ultrason, MR ya da alt sindirim sistemi baryumlu röntgeni yapılabilir.

Her test herkes için gerekli değildir; hangilerinin isteneceğine hekiminiz karar verir.

Muayeneye hazırlanırken

Gaita kaçırma hakkında konuşmak birçok kişiye zor gelir. NHS'e göre doktorlar bu belirtiler hakkında konuşmaya alışkındır; NIDDK de doktorunuzun söyledikleriniz karşısında şaşırmayacağını ve ne kadar ayrıntı verirseniz o kadar iyi yardımcı olabileceğini belirtir. NIDDK'nin önerileri doğrultusunda muayeneden önce şunları not etmeniz görüşmeyi kolaylaştırabilir:

• Yakınmanın ne zamandan beri olduğu ve ne sıklıkta yaşandığı
• Dışkı kaçmadan önce tuvalet ihtiyacını hissedip hissetmediğiniz
• Kaçan dışkının sıvı mı katı mı olduğu
• Yakınmanın bir doğum, kaza, düşme ya da başka bir hastalıktan sonra başlayıp başlamadığı
• Hekiminize sormak istediğiniz sorular

NHS'e göre hekim beslenmenizi ve kullandığınız ilaçları da gözden geçirebilir; bu nedenle ilaçlarınızın listesini yanınızda götürmeniz yararlı olur.

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre tedavi, belirtilere neyin yol açtığına ve ne kadar şiddetli olduklarına bağlıdır. Aile hekiminin önerdiği yöntemler yeterli olmazsa uzman bir birime, o da yeterli olmazsa cerrahi değerlendirmeye yönlendirme yapılabilir. NIDDK ve NHS'in sıraladığı seçenekler şunlardır:

Beslenme ve bağırsak alışkanlığı

• Beslenme düzenlemeleri: NIDDK'ye göre ishal sorunsa ishali kötüleştiren yiyecek ve içeceklerden kaçınılması önerilir; kabızlık ya da hemoroid nedense daha fazla lif ve sıvı alınması önerilebilir. NHS, tetikleyicileri bulmak için belirti ve beslenme günlüğü tutmayı ve birçok yiyeceği aynı anda kesmek yerine değişiklikleri tek tek denemeyi önerir.
• Bağırsak eğitimi: NIDDK ve NHS'e göre yemeklerden sonra gibi günün belirli saatlerinde tuvalete gitme alışkanlığı geliştirmek önerilir. NIDDK'ye göre düzenli bir alışkanlığın gaita kaçırmayı iyileştirmesi haftalar ile aylar sürebilir.
• Tuvalette doğru pozisyon: NHS, ayakları bir taburenin üzerine koyup dizleri kalçalardan yukarıda tutarak hafifçe öne eğilmeyi ve ıkınmamaya çalışmayı önerir.

Pelvik taban egzersizleri ve biyofeedback

NIDDK'ye göre Kegel egzersizleri olarak da bilinen pelvik taban kas egzersizleri, gün içinde pek çok kez kasıp gevşetilerek makat, pelvik taban ve rektumdaki kasları güçlendirir ve belirtileri iyileştirebilir. Biyofeedback tedavisinde ise cihazlar yardımıyla bu egzersizlerin doğru yapılması öğrenilir. NIDDK'ye göre bu yöntem, pasif tipte rektumun dolduğunu hissetmeyi, sıkışma tipinde ise güçlü dışkılama isteğini kontrol etmeyi öğrenmeye de yardımcı olabilir.

İlaçlar

NHS ve NIDDK'ye göre nedene göre dışkılama sıklığını azaltan ishal kesici ilaçlar ya da kabızlık için dışkıyı yumuşatan müshiller ve lif takviyeleri kullanılabilir. Reçetesiz ilaçlar yeterli olmazsa hekim, irritabl bağırsak sendromu, Crohn hastalığı ya da ülseratif kolit gibi altta yatan nedenleri tedavi eden ilaçlar önerebilir. İlaçları hekiminize veya eczacınıza danışarak kullanın.

Diğer işlemler ve cihazlar

• Makat tıkacı: NHS'e göre sızıntıyı önlemek için makata yerleştirilen tıkaçlar kullanılabilir; nasıl kullanılacağını doktor anlatır.
• Dolgu maddesi enjeksiyonu: NIDDK'ye göre makat duvarına emilmeyen bir dolgu maddesi enjekte edilerek makat açıklığı daraltılabilir; böylece makat kasları daha iyi kapanabilir.
• Sakral sinir uyarımı: NIDDK'ye göre kuyruk sokumu kemiğinin hemen üzerindeki sinirlerin yakınına deri altından ince teller yerleştirilir ve pille çalışan bir cihaz bu sinirlere hafif elektrik uyarıları gönderir.
• Kadınlarda vajinal balon cihazı: NIDDK'ye göre vajina içinde şişirilen bir balon, vajina duvarı üzerinden rektum duvarına basınç uygulayarak dışkı geçişini engeller.

Cerrahi

NIDDK'ye göre cerrahi, diğer tedavilerle düzelmeyen ya da pelvik taban kasları veya makat kaslarındaki yaralanmalara bağlı gaita kaçırmada bir seçenek olabilir. En sık yapılan ameliyat, doğum ya da başka bir yaralanmayla yırtılmış makat kasının uçlarını yeniden birleştiren sfinkteroplastidir. NHS ve NIDDK'nin saydığı diğer seçenekler arasında uyluktan alınan kasla yeni bir makat kası oluşturulması, yapay makat kası yerleştirilmesi, hemoroid ya da rektum sarkması gibi nedenlerin ameliyatla düzeltilmesi ve karın duvarında bir açıklık oluşturularak dışkının torbada toplanması (kolostomi) bulunur. NIDDK'ye göre kolostomi yaşam kalitesine etkisi nedeniyle gaita kaçırma tedavisinde nadiren, son seçenek olarak kullanılır.

Günlük yaşamda neler yapılabilir?

NHS ve NIDDK'nin önerilerinden yola çıkarak:

• Cilt bakımı: NIDDK'ye göre dışkılamadan sonra makat bölgesini yıkamak, kirlenen iç çamaşırını en kısa sürede değiştirmek, bölgeyi kuru tutmak, nem bariyeri oluşturan krem ve ilaçsız pudra kullanmak ve hava geçiren giysiler giymek makat çevresindeki rahatsızlığı azaltabilir.
• Pratik hazırlık: Evden çıkmadan önce tuvaleti kullanın; yanınızda temizlik malzemeleri ve yedek giysi taşıyın; gideceğiniz yerde tuvaletin nerede olduğunu önceden öğrenin. NHS, acele tuvalete gitmeniz gerekirse kolay çıkarılabilen giysiler giymeyi önerir.
• Emici ürünler: NIDDK'ye göre iç çamaşırına yerleştirilen emici pedler gaita kaçırmada en sık kullanılan yöntemdir; hafif yakınmalarda yaşam kalitesinde belirgin fark yaratabilir ve diğer tedavilerle birlikte kullanılabilir.
• Dengeli beslenme ve sigarayı bırakma: NHS bu iki adımı da önerir; nikotin, besinlerin sindirim sisteminde ilerleme hızını etkileyebilir.
• Duygusal destek: NHS'e göre gaita kaçırma ruh sağlığını etkileyebilir ve duygularınız hakkında konuşmak yardımcı olabilir. Bu konuyu hekiminizle konuşun; psikolojik destek almak faydalı olabilir.