Akciğer embolisi (pulmoner emboli): belirtileri ve tedavisi

Akciğer embolisi nedir?

Kalbin sağ tarafı, oksijeni azalmış kanı akciğer atardamarları aracılığıyla akciğerlere gönderir. Akciğerlerde kan oksijenlenir ve yeniden kalbe döner. MedlinePlus'a göre akciğer embolisi, akciğerdeki bir atardamarın tıkanmasıdır ve en sık neden kan pıhtısıdır.

Pıhtı çoğunlukla vücudun başka bir yerinde, özellikle uyluk ya da leğen bölgesindeki derin toplardamarlarda oluşur. Bu duruma derin ven trombozu (DVT) denir. Pıhtının bir parçası koparak kan akımıyla kalbin sağ tarafına, oradan da akciğer atardamarlarına ulaşır ve damarı tıkar. Tıkanan damarın beslediği akciğer bölgesine kan gidemez; kanın oksijenlenmesi bozulur ve kalbin sağ tarafının yükü artar. Bacaktaki pıhtılar hakkında bilgi için Derin ven trombozu yazısına bakabilirsiniz.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Aniden başlayan nefes darlığı: Dinlenirken ya da hafif eforla ortaya çıkabilir.
• Göğüs ağrısı: Batıcı, saplanır tarzda ya da künt olabilir; NHS ve MedlinePlus'a göre çoğu zaman derin nefes alırken artar. MedlinePlus, kişinin öne eğilince ya da göğsünü tutunca ağrının hafifleyebildiğini belirtir. Ağrı sırtın üst kısmında da hissedilebilir.
• Kanlı balgam ya da kan tükürme
• Hızlı kalp atışı
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılma
• Düşük tansiyon (ağır durumlarda)

Bu belirtilere bacakta ağrı, kızarıklık, sıcaklık ve şişlik eşlik ediyorsa, pıhtının bacaktan kaynaklanmış olma olasılığı akla gelir. NHS, bu bacak belirtilerinin genellikle baldırda ve tek bacakta görüldüğünü belirtir.

Akciğer embolisinin belirtileri kalp krizi, zatürre veya panik atak gibi durumlarla karışabilir. Göğüs ağrısının nedenini evde ayırt etmek mümkün değildir. Ayrıntılar için Göğüs ağrısı nedenleri ve Nefes darlığı nedenleri yazılarına bakabilirsiniz.

Nedenleri ve risk etkenleri

MedlinePlus ve NHS'in saydığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Hareketsizlik: Uzun süre yatakta kalmak, hastanede yatmak, ameliyat sonrası dönem.
• Ameliyatlar: Özellikle büyük ameliyatlardan sonraki dönem.
• Uzun yolculuklar: NHS, dört saatten uzun uçuşların derin ven trombozu riskini artırdığını belirtir.
• Kanser ve kanser tedavileri
• Doğum kontrol hapı kullanımı: MedlinePlus doğum kontrol yöntemlerini risk etkenleri arasında sayar.
• Fazla kilo (obezite)
• Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları: Örneğin faktör V Leiden gibi kanın daha kolay pıhtılaşmasına yol açan genetik farklılıklar (trombofili).
• Daha önce derin ven trombozu veya akciğer embolisi geçirmiş olmak
• Sigara: MedlinePlus, korunma önerileri arasında sigaranın bırakılmasını sayar.
• İleri yaş: NHLBI'ye göre 40 yaşından sonra her 10 yılda bir toplardamar pıhtısı riski neredeyse iki katına çıkar.
• Aile öyküsü: NHLBI'ye göre toplardamar pıhtısı geçirmiş birinin kardeşlerinde risk, genel nüfusa göre iki kattan fazladır.
• Bazı hastalıklar: NHLBI; diyabet, kalp hastalığı, yüksek tansiyon, böbrek hastalığı, COVID-19 dahil enfeksiyonlar ve omurilik yaralanmasını da riski artıran durumlar arasında sayar.

NHLBI ayrıca ameliyattan sonraki ilk üç ayın pıhtı gelişimi açısından en riskli dönem olduğunu belirtir. Bu nedenle ameliyattan sonraki haftalarda nefes darlığı ya da bacakta şişlik gibi belirtiler ortaya çıkarsa hekime başvurmak önemlidir.

MedlinePlus'a göre pıhtı dışında, daha seyrek olarak hava kabarcıkları, yağ damlacıkları, doğum sırasında amniyon sıvısı ya da tümör hücresi kümeleri de akciğer damarlarını tıkayabilir.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre akciğer embolisinden şüphelenilen kişi hastanede değerlendirilir. MedlinePlus'a göre hekim şu tetkiklerden yararlanabilir:

• D-dimer kan testi: Pıhtılaşma sürecine ilişkin bir kan testidir. Sonucu, hekimin diğer bulgularla birlikte değerlendirdiği tetkiklerden biridir.
• BT anjiyografi: Damar yoluyla kontrast madde verilerek çekilen göğüs tomografisidir. Akciğer atardamarlarındaki pıhtıyı doğrudan gösterebilir. Bkz. Tomografi nedir?
• Ventilasyon/perfüzyon (V/Q) sintigrafisi: Akciğerlere giden hava ve kan akımını gösteren bir nükleer tıp incelemesidir; pıhtının yerini belirlemeye yardım eder. Bkz. Sintigrafi nedir?
• Bacak toplardamarlarının Doppler ultrasonu: Bacaktaki pıhtıyı gösterebilir. Bkz. Doppler ultrason nedir?
• EKG ve ekokardiyografi: Kalbin elektriksel etkinliğini ve yapısını değerlendirir; kalbin emboliden nasıl etkilendiğini görmeye ve benzer belirtilere yol açan kalp sorunlarını ayırt etmeye yardım eder. Bkz. EKG nedir?

Tedavi nasıl yapılır?

Kan sulandırıcılar (antikoagülanlar)

Tedavinin temelini kan sulandırıcı ilaçlar oluşturur. NHS'e göre bu ilaçlar pıhtının büyümesini durdurur ve yeni pıhtılar oluşmasını önler. MedlinePlus'a göre kan sulandırıcılar ağızdan ya da iğne şeklinde verilebilir.

NHS'e göre tedaviye genellikle en az beş gün süreyle iğne şeklinde kan sulandırıcıyla başlanır, ardından en az üç ay süreyle tablet şeklinde kan sulandırıcı kullanılır. Tedavinin süresi; emboliye yol açan nedene, tekrarlama riskine ve kanama riskine göre hekim tarafından belirlenir. Kan sulandırıcı kullanırken başka ilaç ya da bitkisel ürün başlamadan önce hekiminize veya eczacınıza danışmanız önemlidir. Bkz. kan sulandırıcı izlemi işlem sayfası

Pıhtı eritici tedavi ve pıhtının çıkarılması

MedlinePlus'a göre ağır ve hayatı tehdit eden akciğer embolisinde pıhtıyı eritmeye yönelik ilaç tedavisi (tromboliz) ya da pıhtının çıkarılması (trombektomi) gerekebilir. Hangi yöntemin uygun olduğuna hastanedeki ekip, kişinin durumunu değerlendirerek karar verir.

Toplardamar filtresi

MedlinePlus, kan sulandırıcı kullanılamayan kişilerde karındaki ana toplardamarın (vena kava inferior) içine bir filtre yerleştirilebileceğini belirtir. Filtre, bacaklardan kopan pıhtıların akciğerlere ulaşmasını engellemeye yöneliktir.

İyileşme ve olası sorunlar

NHS'e göre akciğer embolisi erken fark edilip tedavi edilirse tam iyileşme beklenir. MedlinePlus ise iyileşmenin pıhtının büyüklüğüne, emboliye yol açan nedene ve kişinin genel sağlık durumuna bağlı olduğunu, ağır akciğer embolisinin ölümcül olabileceğini vurgular.

Kan sulandırıcılar pıhtılaşmayı azalttığı için tedavi sırasında kanama belirtilerine karşı dikkatli olmak gerekir; hangi durumlarda başvurmanız gerektiğini hekiminize ve eczacınıza sorun. Tedavi sürecinde:

• İlaçlarınızı önerilen saatlerde ve sürede düzenli kullanın; kendi başınıza bırakmayın.
• Diş hekimi dahil size tedavi uygulayan her sağlık çalışanına kan sulandırıcı kullandığınızı söyleyin.
• Kontrol randevularınızı aksatmayın.

Akciğer embolisinden korunmak için

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• Hastanede yatarken: NHS, hastanede yatan kişilerde sağlık ekibinin pıhtı riskini değerlendirmesi ve gerektiğinde önleyici tedavi uygulaması gerektiğini belirtir. MedlinePlus da yüksek riskli kişilerde koruyucu kan sulandırıcı kullanılabileceğini belirtir.
• Uzun yolculuklarda: NHS'e göre hareketli kalın; ayaklarınızı ve bacaklarınızı yaklaşık her 30 dakikada bir hareket ettirin, bol su için, alkol ve uyku ilacından kaçının. Gerekiyorsa kompresyon (bası) çorabı kullanılabilir. Bkz. Uzun uçuşlarda sağlık
• Ameliyat sonrası: Hekiminiz izin verdiği ölçüde erken hareket edin.
• Sigarayı bırakın: MedlinePlus sigarayı bırakmayı korunma önerileri arasında sayar.
• Derin ven trombozu geçirdiyseniz: MedlinePlus, hekim önerirse bası çorabı kullanılabileceğini belirtir. Aynı kaynağa göre dört saatten uzun uçuşlarda çok yüksek riskli kişilere hekim koruyucu iğne tedavisi önerebilir.