Prostat kanseri: belirtileri, tanısı ve tedavi seçenekleri

Prostat kanseri nedir?

Prostat, erkeklerde mesanenin altında, idrar kanalının (üretra) çevresini saran ve meni sıvısının bir bölümünü üreten bir bezdir. Prostat kanseri bu bezin hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasıyla ortaya çıkar.

Prostat kanserleri birbirinden farklı davranabilir: Bazıları çok yavaş büyür ve yaşam boyu sorun yaratmayabilir, bazıları ise daha hızlı ilerleyip prostatın dışına yayılabilir. MedlinePlus'a göre kanser hücrelerinin mikroskop altındaki görünümüne göre bir derecelendirme yapılır (Gleason skoru ve derece grupları). Bu derece, kanserin ne kadar hızlı ilerleyebileceğini tahmin etmeye ve tedavi seçimine yardımcı olur.

MedlinePlus, iyi huylu prostat büyümesinin prostat kanseri riskini artırmadığını belirtir. Bkz. Prostat büyümesi belirtileri

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre prostat kanseri erken dönemde çoğunlukla belirti vermez. NHS'in saydığı belirtiler şunlardır:

• İdrara başlamakta güçlük ya da ıkınma
• İdrar akımında zayıflık
• Kesik kesik idrar yapma
• Sık ya da ani sıkışma hissiyle idrara çıkma
• Mesanenin tam boşalmadığı hissi
• Gece idrara kalkma
• Sertleşme sorunları
• İdrarda ya da menide kan

NHS'e göre ilerlemiş kanserde bel ağrısı ve açıklanamayan kilo kaybı görülebilir. MedlinePlus, ilerlemiş hastalıkta bel ve leğen kemiği bölgesinde kemik ağrısı olabileceğini belirtir.

NHS, bu belirtilerin her zaman prostat kanseri anlamına gelmediğini; yaşla birlikte çok sık görülen ve kanser olmayan prostat büyümesinin de benzer belirtilere yol açtığını vurgular.

Risk etkenleri

NHS'e göre prostat kanseri riski şu durumlarda artar:

• Yaş: Risk yaşla birlikte artar ve kanser çoğunlukla 50 yaş üstü erkekleri etkiler. MedlinePlus'a göre 40 yaşından önce nadirdir.
• Etnik köken: Siyahi Afrikalı ya da Afrika-Karayip kökenli olmak.
• Aile öyküsü: Ailede prostat kanseri bulunması ya da yakın bir akrabada, özellikle genç yaşta, pankreas, meme veya yumurtalık kanseri görülmesi.
• Kalıtsal gen değişiklikleri: NHS'e göre BRCA2 adlı gende değişiklik taşımak. NHS, BRCA2 değişikliği taşıyan 40 yaş üstü erkeklerin hekimle görüşmesini önerir.

MedlinePlus ayrıca yağdan zengin beslenme ve obezitenin de risk etkenleri arasında sayıldığını belirtir. Ailede kalıtsal kanser öyküsü olanlar için genetik danışmanlık bir seçenek olabilir.

Tanı nasıl konur?

PSA testi ve muayene

MedlinePlus'a göre PSA (prostata özgü antijen) kan testi, belirtiler ortaya çıkmadan önce yükselebilir; parmakla rektal muayenede prostatta olağan dışı bir sertlik ya da düzensizlik fark edilebilir. PSA yüksekliğinin kanser dışı nedenleri de vardır. Tarama amaçlı PSA testinin olası yararlarını ve sakıncalarını hekiminizle konuşmanız önerilir. Bkz. PSA testi nedir?

Prostat MR ve biyopsi

NHS'e göre önce bir prostat MR'ı çekilir; MR, prostatın daha net görülmesini sağlar ve ek teste gerek olup olmadığını gösterir. Gerekirse ince bir iğneyle prostattan doku örneği alınır (biyopsi). Tanı biyopsiyle doğrulanır. Bkz. Prostat MR nedir? ve Prostat biyopsisi

Yayılımın değerlendirilmesi (evreleme)

NHS ve MedlinePlus'a göre tanı konduktan sonra kanserin yayılıp yayılmadığını anlamak için bilgisayarlı tomografi, MR, PET taraması ya da kemik sintigrafisi yapılabilir. Bkz. Kemik sintigrafisi ve PET-BT nedir? NHS'e göre sonuçların çıkması birkaç hafta sürebilir; uzman sonuçları ve sonraki adımları sizinle konuşur.

Tedavi seçenekleri

Tedavi kararı; kanserin evresi ve derecesi, PSA düzeyi, yaş, genel sağlık durumu ve kişinin tercihleri birlikte değerlendirilerek üroloji, radyasyon onkolojisi ve tıbbi onkoloji uzmanlarının yer aldığı bir ekip tarafından verilir.

Aktif izlem ve bekle-gör yaklaşımı

• Aktif izlem: NHS'e göre hastanede düzenli testler ve taramalarla kanserin yakından izlenmesidir. NCI'ye göre bu yaklaşımda rektal muayene, PSA testi, ultrason ve biyopsilerle ilerleme belirtileri erken saptanmaya çalışılır; ilerleme görülürse tedaviye geçilir. Yavaş büyüdüğü düşünülen, düşük riskli kanserlerde düşünülebilir.
• Bekle-gör (dikkatli bekleme): NHS'e göre aile hekimi tarafından düzenli kontroller ve kan testleriyle izlemdir. NCI'ye göre bu yaklaşımda tedavi belirtiler ortaya çıktığında başlanır ve amaç belirtileri hafifletmektir.

Ameliyat

Prostatın tamamen alınması (radikal prostatektomi), prostat dışına yayılmamış kanserde seçeneklerden biridir. NHS'e göre olası yan etkileri arasında istemsiz idrar kaçırma, sertleşme ve orgazm sorunları ve doğurganlığın etkilenmesi bulunur. Bkz. Radikal prostatektomi

Radyoterapi

NHS'e göre radyoterapi, yüksek enerjili ışınlarla kanser hücrelerini yok etmeyi amaçlar. Prostata sınırlı kanserde, ilerlemiş kanserde ya da belirtileri hafifletmek için kullanılabilir. NCI ve MedlinePlus'ın tanımladığı türler şunlardır:

• Dış ışın radyoterapisi: Işınlar vücudun dışındaki bir cihazdan verilir. NCI'ye göre konformal radyoterapide bilgisayar yardımıyla tümörün üç boyutlu görüntüsü oluşturulur ve ışınlar tümörün şekline uygun olarak biçimlendirilir.
• Brakiterapi (iç radyoterapi): NCI'ye göre erken evre kanserde, ultrason ya da tomografi rehberliğinde iğnelerle prostatın içine küçük radyoaktif tohumlar yerleştirilir; ardından iğneler çıkarılır.
• Proton tedavisi: NCI'ye göre çevredeki sağlam dokuya verilen radyasyon hasarını azaltabilen bir yöntemdir; NCI bunu araştırma aşamasındaki yaklaşımlar arasında sayar.
• Radyofarmasötik tedavi: NCI'ye göre kemiğe yayılmış hastalıkta, damardan verilen ve kanserli kemik bölgelerinde toplanan radyoaktif ilaçlar kullanılabilir.

NCI'ye göre radyoterapinin olası yan etkileri arasında sertleşme sorunları, zamanla artabilen idrar yakınmaları, bağırsak sorunları ve uzun dönemde mesane ve sindirim sistemi kanseri riskinde artış bulunur.

Hormon tedavisi

NHS'e göre hormon tedavisi, iğne ya da tabletlerle testosteron üretimini durdurur. Tek başına kanseri ortadan kaldırmaz; ancak ilerlemesini yavaşlatabilir. NHS'e göre erken evre kanserde radyoterapiyle birlikte kullanılabilir. NCI'ye göre hormon tedavisi radyoterapiden önce, radyoterapi sırasında ya da sonrasında verilebilir.

Kemoterapi ve diğer tedaviler

NHS'e göre kemoterapi çoğunlukla ilerlemiş hastalıkta, bazen hormon tedavisi ve steroidlerle birlikte kullanılır; ilerlemiş kanserde belirtileri azaltmaya ve yaşamı uzatmaya yardımcı olabilir. NHS'e göre bazı durumlarda ses dalgalarıyla kanser hücrelerini yok eden HIFU ya da dondurma yöntemi (kriyoterapi) de seçenekler arasındadır. Bkz. Kemoterapi nedir? ve HIFU nedir?

Tedavi sürecinde ve sonrasında

• Tedavi seçeneklerinin her birinin olası yan etkilerini, özellikle idrar kontrolü ve cinsel işlevle ilgili etkilerini, karar vermeden önce ekibinizle konuşun.
• Tedavi sonrasında düzenli kontroller ve PSA ölçümleriyle izlem sürdürülür.
• NHS'e göre ilerlemiş hastalıkta palyatif bakım ekibi belirtilerin yönetiminde destek olur.
• İdrar kaçırma ya da sertleşme sorunları gibi yan etkiler gelişirse bunları utanmadan ekibinizle paylaşın; bu yakınmalar için çeşitli destek ve tedavi seçenekleri bulunabilir.
• Kanser tanısı, kişinin ve ailesinin ruh hâlini de etkileyebilir; gerektiğinde psikolojik destek almaktan çekinmeyin.