PSA testi nedir, kimlere yapılır?

PSA nedir?

Prostat, mesanenin hemen altında, idrar kanalının etrafını saran ve meni sıvısının bir bölümünü üreten, ceviz büyüklüğünde bir bezdir. NHS'nin tanımıyla PSA testi, prostat kanseri veya prostat büyümesi gibi prostat sorunlarını araştırmaya yardımcı olan bir kan testidir.

PSA'nın büyük kısmı meniye geçer; çok az bir kısmı ise kana karışır. Prostatta büyüme, iltihap veya kanser olduğunda kana geçen PSA miktarı artabilir. NCI'nin de belirttiği gibi PSA yalnızca kanserli hücrelerden değil, normal prostat hücrelerinden de salgılanır. Bu yüzden PSA "kansere özgü" bir test değildir; "prostata özgü" bir testtir.

PSA düzeyi yaşla birlikte de değişir. Prostat yaş ilerledikçe büyüme eğiliminde olduğundan, ileri yaştaki erkeklerde PSA'nın gençlere göre biraz daha yüksek olması beklenebilir. Bu yüzden hekimler sonucu yorumlarken yaşı, prostatın büyüklüğünü ve önceki PSA değerlerini birlikte dikkate alır.

PSA neden yükselir?

NCI'ye göre PSA düzeyini yükseltebilecek durumlar şunlardır:

• Prostat kanseri
• İyi huylu prostat büyümesi (BPH): Yaş ilerledikçe sıklaşan, kanser olmayan bir büyümedir.
• Prostat iltihabı (prostatit)
• Geçici nedenler: Yakın zamanda yapılmış prostat biyopsisi, prostat enfeksiyonu veya iltihabı, yoğun bisiklet sürme ve boşalma

NHS, yüksek PSA'nın kanser anlamına gelmediğini, prostat büyümesi gibi başka nedenlere bağlı olabileceğini özellikle vurgular. Öte yandan normal bir PSA da prostat kanserini tamamen dışlamaz; bazı prostat kanserlerinde PSA yükselmeyebilir.

PSA'yı düşüren ilaçlar

NCI, prostat büyümesi tedavisinde kullanılan finasterid ve dutasterid gibi bazı ilaçların PSA düzeyini düşürdüğünü belirtir. Bu ilaçları kullanan erkeklerde PSA sonucunun yorumu farklı yapılır. Kullandığınız tüm ilaçları test öncesinde hekiminize bildirmeniz bu nedenle önemlidir.

Kimlere PSA testi yapılır?

PSA testi iki farklı amaçla istenebilir:

Belirtisi olan erkeklerde

NHS'ye göre şu belirtileri olan erkeklerde hekim PSA testi isteyebilir:

• Sık idrara çıkma veya ani idrar sıkışması
• Gece birkaç kez idrara kalkma
• İdrarda kan
• Sertleşme (ereksiyon) sorunları

Bu belirtilerin çoğu prostat büyümesi gibi kanser dışı nedenlere bağlıdır; ancak değerlendirilmeleri gerekir.

Belirtisi olmayan erkeklerde tarama

Belirtisi olmayan erkeklerde PSA ile tarama konusu, dünyada farklı yaklaşımların bulunduğu bir alandır:

• NCI'nin aktardığına göre ABD'de Önleyici Hizmetler Görev Gücü, 55–69 yaş arası erkeklerin tarama kararını olası yararları ve zararları hekimleriyle konuştuktan sonra kendilerinin vermesini; 70 yaş ve üzerindeki erkeklerde ise tarama yapılmamasını önerir.
• NCI, risk grubundaki erkeklerde, örneğin siyahi erkeklerde, BRCA1 veya BRCA2 gen değişikliği taşıyanlarda ve ailesinde prostat kanseri olanlarda taramanın 40–45 yaşlarında başlatılabileceğini belirtir.
• NHS, İngiltere'de tüm erkeklere rutin PSA taraması sunulmadığını; BRCA2 gen değişikliği taşıyanlar, prostat kanserini düşündüren belirtileri olanlar ve prostat hastalığı nedeniyle tedavi görenler gibi durumlarda testin yapılabildiğini, her erkeğin bu konuyu aile hekimiyle konuşabileceğini belirtir.
• Türkiye'de Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün ulusal kanser tarama programları meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanserlerine yöneliktir; prostat kanseri bu toplum tabanlı programlar arasında yer almaz. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimleri için hazırladığı 2015 tarihli periyodik muayene rehberi ise ailesinde prostat kanseri öyküsü olan 40 yaş üzeri erkekler ile aile öyküsü olmayan 50 yaş üzeri erkeklerin erken tanı ve önleme amacıyla bilgilendirilmesini ve bir üroloji uzmanına yönlendirilmesini önerir.

Taramanın olası yarar ve zararları

Olası yararlar

NCI, PSA taramasının kanseri daha erken saptayabileceğini ve araştırmaların bir meta-analizinde on yıllık dönemde prostat kanserinden ölümde küçük bir azalma gösterildiğini aktarır. NHS de erken saptamanın tedavi sonuçlarını iyileştirebileceğini belirtir.

Olası zararlar

NCI ve NHS'nin sıraladığı başlıca sorunlar şunlardır:

• Yanlış alarm (yanlış pozitif): NCI'ye göre her tarama turunda erkeklerin yaklaşık yüzde 6–7'sinde yanlış pozitif PSA sonucu görülür. Bu da gereksiz kaygıya ve ek tetkiklere yol açabilir.
• Aşırı tanı ve aşırı tedavi: Bazı prostat kanserleri çok yavaş büyür ve kişinin yaşamı boyunca sorun yaratmayabilir. Bu kanserlerin saptanıp tedavi edilmesi, NCI'ye göre idrar kaçırma, cinsel işlev bozukluğu ve bağırsak sorunları gibi yan etkilere yol açabilir.
• Biyopsi komplikasyonları: NCI, biyopsinin enfeksiyon, ağrı ve kanama gibi sorunlara neden olabileceğini belirtir.
• Yanlış güven: Normal bir PSA bazı kanserleri gözden kaçırabilir; erken tanı her zaman tedavinin işe yarayacağı anlamına da gelmez.

NHS bu durumu, PSA sonucunun her zaman doğru olmayabileceği ve kişiye gerekmeyen test ve tedavilerin önerilebileceği riski olarak özetler.

Karar verirken hekiminize sorabileceğiniz sorular

Belirtiniz yokken PSA testi yaptırıp yaptırmamaya karar vermek, kişisel değerlerinizi ve risk durumunuzu içeren bir süreçtir. Görüşmede şu soruları sormak yararlı olabilir:

• Yaşım, ailemin öyküsü ve sağlık durumum göz önüne alındığında prostat kanseri riskim nedir?
• PSA yüksek çıkarsa sonraki adımlar neler olacak; MR ve biyopsi gerekebilir mi?
• Yavaş büyüyen bir kanser bulunursa, hemen tedavi yerine yakından izlem bir seçenek olur mu?
• Tedavilerin idrar tutma ve cinsel işlev üzerindeki olası etkileri nelerdir?
• Testi yaptırmaya karar verirsem ne sıklıkla tekrarlamam gerekir?

Bu sorular, taramanın olası yararlarını ve zararlarını kendi durumunuza göre tartmanıza yardımcı olur. Kararınızı değiştirmek her zaman mümkündür; bir sonraki kontrolünüzde konuyu yeniden ele alabilirsiniz.

Test öncesi hazırlık

PSA testi koldan alınan bir kan örneğiyle yapılır ve aç kalmak gerekmez. Ancak sonucu geçici olarak yükseltebilecek durumlardan kaçınmak önemlidir. NHS, testten önceki 48 saat içinde şunlardan kaçınılmasını önerir:

• Boşalma
• Anal ilişki
• Nefes nefese bırakan yoğun egzersiz
• Bisiklete binme

NHS ayrıca idrar yolu enfeksiyonu geçirdiyseniz, enfeksiyon geçtikten sonra 4 ila 6 hafta beklenmesini önerir. NCI de boşalma veya yoğun egzersizden sonra testin iki gün beklenerek yapılmasını belirtir. Yakın zamanda prostat biyopsisi ya da idrar yollarına bir işlem yapıldıysa bunu hekiminize söyleyin.

Sonuçlar ve sonraki adımlar

NHS'ye göre sonuçlar genellikle bir ila iki hafta içinde çıkar; Türkiye'de pek çok laboratuvarda aynı gün de sonuç alınabilir. PSA için tek bir "normal" sınır herkes için geçerli değildir; yaş, prostat büyüklüğü ve kullanılan ilaçlar yorumu etkiler. Bazı laboratuvarlar toplam PSA yanında "serbest PSA" oranını da raporlayabilir; bu oran, yüksekliğin kanser dışı nedenlere bağlı olma olasılığını değerlendirmede ek bilgi sağlayabilir.

NCI'nin anlattığı tipik yol şöyledir:

1. PSA yüksek bulunursa test genellikle birkaç hafta sonra tekrarlanır.
2. Değer yüksek kalırsa PSA ve parmakla rektal muayene ile izlem sürdürülebilir.
3. PSA yükselmeye devam ediyor veya hızla artıyorsa ek kan ve idrar testleri ile prostat MR'ı gibi görüntüleme yapılabilir.
4. Bu değerlendirmeler sonrasında gerekli görülürse prostat biyopsisi planlanır.

NHS de yüksek PSA'da biyopsi ve MR gibi ileri incelemelerin yapılabileceğini belirtir. Son yıllarda biyopsiden önce MR çekilmesi, gereksiz biyopsileri azaltmaya ve biyopsinin hedefini belirlemeye yardımcı olmaktadır.