HIFU (odaklanmış ultrason) nedir, hangi durumlarda kullanılır?

HIFU nedir, nasıl çalışır?

Günlük hayatta ultrason denildiğinde akla gebelik takibi ya da karın ultrasonu gibi görüntüleme tetkikleri gelir. NIBIB, tedavi amaçlı (terapötik) ultrasonun da insan kulağının duyamayacağı ses dalgalarını kullandığını, ancak görüntü oluşturmadığını belirtir. Kuruma göre terapötik ultrason dokuyu iterek, ısıtarak, pıhtıları çözerek ya da ilaçları belirli bölgelere ulaştırarak etki gösterebilir.

NIBIB'e göre tanı amaçlı ultrasondan farkı, terapötik ultrasonun belirli hedeflere odaklanabilen yüksek düzeyde akustik enerji üretmesidir. HIFU'da birçok ses dalgası tek bir küçük odak noktasında birleşir. Bu noktada doku, hücrelerin ölmesine yol açacak sıcaklığa kadar ısınır; odak noktasının çevresindeki dokular ise çok daha az enerji alır.

Tedavi sırasında hedefin doğru belirlenmesi kritik önemdedir. NIBIB, HIFU tedavisinde ultrason veya MR'ın tedavi edilecek dokuyu belirlemek ve hedeflemek, tedaviyi gerçek zamanlı olarak yönlendirip kontrol etmek ve etkinliğini doğrulamak için kullanıldığını açıklar. MR eşliğinde yapılan uygulamalarda, MR aynı zamanda dokudaki sıcaklık değişimini izlemeye de olanak tanır.

HIFU'nun diğer ablasyon yöntemlerinden farkı

Tümör veya anormal dokuyu yerinde yok etmeye "ablasyon" denir. HIFU da bir ablasyon yöntemidir; ancak diğerlerinden önemli bir farkı vardır:

• Radyofrekans ve mikrodalga ablasyon: Isı, deriden tümörün içine yerleştirilen bir iğneyle oluşturulur.
• Kriyoablasyon: Doku, içine yerleştirilen iğneler aracılığıyla dondurulur.
• HIFU: Isı, vücudun dışından ya da prostat tedavisinde olduğu gibi makattan yerleştirilen bir probdan gönderilen ses dalgalarının odaklanmasıyla oluşturulur. Hedef dokuya iğne batırılmaz.

Bu özellik HIFU'yu girişimsel olmayan bir yöntem yapar. Buna karşılık ses dalgalarının hedefe ulaşabilmesi için yolda kemik veya hava bulunmaması gerekir; bu da yöntemin kullanılabileceği bölgeleri sınırlar.

Hangi durumlarda kullanılır?

NIBIB'in belirttiği onaylı kullanımlar şunlardır:

• Rahim miyomları: Belirti veren bazı miyomlarda, MR eşliğinde odaklanmış ultrasonla miyom dokusu ısıtılarak küçültülmeye çalışılır.
• Kemik metastazlarına bağlı ağrı: Kemiğe yayılmış tümörlerin yol açtığı ağrının hafifletilmesi
• Prostat dokusunun ablasyonu: Prostat kanserinin bazı türlerinde

NIBIB ayrıca yara kapatma ve kanama durdurma, damar içindeki pıhtıların parçalanması ve kan-beyin bariyerinin geçici olarak açılması gibi kullanımların araştırıldığını belirtir. Bunlar henüz deneysel aşamadadır.

Odaklanmış ultrason, bazı ilaçlara yanıt vermeyen esansiyel tremor (titreme) hastalarında beyindeki küçük bir bölgenin MR eşliğinde ısıtılmasında da kullanılan bir teknolojidir. Bu uygulama özel merkezlerde, nöroloji ve beyin cerrahisi ekiplerinin değerlendirmesiyle yapılır.

Prostat kanserinde HIFU

Kimler için düşünülebilir?

NHS, HIFU'nun ve dondurma tedavisinin (kriyoterapi) genellikle prostat kanseri prostatın dışına yayılmadığında kullanıldığını belirtir. Royal United Hospitals Bath'ın (NHS) hasta bilgilendirmesine göre:

• HIFU, kanser prostatın dışına yayılmamışsa (lokalize prostat kanseri) uygun olabilir.
• Kanser prostatın dış katmanını aşmaya başlamışsa (lokal ileri) bir seçenek olabilir; ancak bu durumda kanserin geri gelme olasılığı daha yüksektir.
• Kanser vücudun başka bölgelerine yayılmışsa HIFU bir seçenek değildir; yalnızca klinik araştırmalar kapsamında uygulanabilir.
• Daha önce HIFU veya radyoterapi uygulanmış ve kanseri yeniden ortaya çıkmış bazı hastalarda "kurtarma HIFU'su" olarak kullanılabilir.

Aynı bilgilendirme, İngiltere'de HIFU'nun yalnızca bazı uzman merkezlerde ya da klinik araştırmalar kapsamında sunulduğunu; bunun nedeninin, yöntemin diğer bazı tedavilerden daha yeni olması ve uzun dönemde ne kadar etkili olduğunun henüz bilinmemesi olduğunu belirtir. NHS de bazı prostat kanseri tedavilerinin her yerde bulunmayabileceğini not eder.

Fokal tedavi kavramı

HIFU, prostatın tamamına ya da yalnızca kanserli bölümüne uygulanabilir. Yalnızca hastalıklı bölgenin tedavi edildiği yaklaşıma "fokal tedavi" denir. Royal United Hospitals Bath bilgilendirmesine göre makattan yerleştirilen bir problan gönderilen ultrason demeti, dokuyu birkaç milimetrelik hassasiyetle ısıtabilir. Amaç, prostatın kanserden etkilenen bölümünü tedavi ederken prostatın hemen yanındaki, ereksiyonu ve idrar akışını kontrol eden sinir ve kasları korumaktır.

Fokal tedavinin planlanabilmesi için kanserin yerinin iyi belirlenmesi gerekir; bu nedenle çoğu zaman prostat MR'ı ve hedefe yönelik biyopsi sonuçları kullanılır.

Diğer seçenekler

Bath bilgilendirmesi, lokalize prostat kanserinde diğer seçenekleri şöyle sıralar: aktif izlem, bekle-gör yaklaşımı, prostatın ameliyatla alınması (radikal prostatektomi), dış ışın radyoterapisi ve brakiterapi. Her tedavinin kendine özgü yararları, riskleri ve yan etkileri vardır. Hangi seçeneğin size uygun olduğunu üroloji ve radyasyon onkolojisi uzmanlarıyla birlikte konuşmanız önemlidir.

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavi öncesi hazırlık

Tedaviden önce genellikle prostat MR'ı ve biyopsi sonuçları gözden geçirilir, prostatın boyutu değerlendirilir ve anestezi için kan testleri yapılır. Bazı merkezlerde işlemden önce bağırsağın boşaltılması için lavman uygulanabilir. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız, ne zaman bırakılacağına hekiminiz karar verir. İşlem günü eve dönüşte size eşlik edecek birinin bulunması önerilir.

İşlem günü

Bath bilgilendirmesine göre prostat HIFU'su genel anestezi altında yapılır ve genellikle günübirlik bir işlemdir; yani çoğu hasta aynı gün evine dönebilir.

İşlemin genel adımları şöyledir:

1. Genel anestezi verilir.
2. Ultrason probu makattan yerleştirilir ve prostatın görüntüsü alınır.
3. Tedavi edilecek alan bilgisayarda planlanır; daha önce çekilmiş MR görüntüleri planlamaya eklenebilir.
4. Cihaz, planlanan bölgeleri sırasıyla odaklanmış ses dalgalarıyla ısıtır.
5. İşlem sonrasında idrar akışını sağlamak için bir süre idrar sondası (kateter) takılı kalabilir.

Bath bilgilendirmesi, kesi veya iğne gerektirmeyen bu yöntemde iyileşme süresinin daha kısa olduğunu ve erkeklerin çoğunun iki hafta içinde normal etkinliklerine döndüğünü belirtir.

Yan etkiler ve riskler

Bath bilgilendirmesine göre hastaların çoğu, tedaviden sonraki iki ila üç ay boyunca sık ya da acil idrara çıkma ve idrar yapmada güçlük gibi geçici idrar yakınmaları yaşar. Bilgilendirmede sayılan yan etkiler şunlardır:

Sık görülenler:

• İdrarda yanma; çoğu hastada olur ancak geçicidir
• İdrarda hafif kan
• İdrarda doku parçacıkları
• İdrar yolu veya testis enfeksiyonu
• Kuru boşalma (orgazm sırasında çok az ya da hiç meni gelmemesi)

Daha az görülenler:

• İdrar kanalında daralma
• İdrar kaçırma; zamanla düzelebilir
• Sertleşme (ereksiyon) sorunları; bilgilendirmeye göre ameliyat veya radyoterapi gibi radikal tedavilerde bu sorun çok daha olasıdır

Nadir:

• Makat ile idrar kanalı arasında anormal bir bağlantı (fistül) gelişmesi; ağır durumlarda bağırsak ameliyatı gerekebilir

Tedavinin yetersiz kalması

Bath bilgilendirmesine göre HIFU çoğu zaman tekrarlanabilir. Kanser tedavi edilen alanda ya da prostatın başka bir bölgesinde yeniden ortaya çıkabilir; bazı hastaların ikinci bir HIFU'ya, ameliyata veya radyoterapiye ihtiyacı olabilir. Bilgilendirme, HIFU sonrasında ameliyat ve radyoterapinin mümkün olduğunu, ancak ameliyatın daha zor olabileceğini belirtir.

Tedavi sonrası takip

HIFU sonrasında kanserin geri gelip gelmediğini anlamak için düzenli izlem gerekir. Bu izlem genellikle belirli aralıklarla PSA kan testi ve gerektiğinde prostat MR'ı ile yapılır; bazı durumlarda yeniden biyopsi istenebilir. Takip programı, kanserin özelliklerine ve uygulanan tedavinin kapsamına göre ürolojiniz tarafından belirlenir. Takip randevularını aksatmamak, gerekirse ek tedavinin zamanında yapılabilmesi için önemlidir.