Kemoterapi nedir, nasıl uygulanır?

Kemoterapi nedir, nasıl etki eder?

Vücuttaki hücreler bölünerek çoğalır. Kanser hücreleri ise kontrolsüz ve hızlı bir şekilde bölünür. NCI'ye göre kemoterapi, kanser hücrelerinin ve diğer hızlı çoğalan hücrelerin büyümesini durdurarak ya da onları öldürerek etki eder.

Kemoterapide kullanılan ilaçlar farklı gruplardan oluşur ve hücre bölünmesinin farklı aşamalarına etki eder. Tedavide çoğu zaman birden fazla ilaç birlikte kullanılır. Hangi ilaçların kullanılacağı; kanserin türüne, evresine, kişinin genel sağlık durumuna ve önceki tedavilere göre tıbbi onkoloji uzmanı tarafından belirlenir.

Kemoterapi, hedefe yönelik tedaviler ve immünoterapi gibi diğer ilaç tedavileriyle karıştırılabilir. Bu tedaviler farklı mekanizmalarla çalışır ve bazen kemoterapiyle birlikte kullanılır.

Kemoterapi hangi amaçlarla kullanılır?

NCI ve NHS'ye göre kemoterapinin farklı amaçları olabilir:

• Kanseri tamamen ortadan kaldırmayı hedeflemek: Bazı kanser türlerinde kemoterapi, tek başına ya da diğer tedavilerle birlikte iyileşmeyi amaçlayan tedavinin parçasıdır.
• Kanserin geri gelme olasılığını azaltmak: Ameliyat veya radyoterapi sonrasında vücutta kalmış olabilecek kanser hücrelerini hedeflemek için verilebilir.
• Kanserin büyümesini yavaşlatmak ya da kontrol altında tutmak: Kanserin yayılmasını yavaşlatmak için kullanılabilir.
• Belirtileri hafifletmek: NCI, kemoterapinin ağrı ya da başka sorunlara yol açan tümörleri küçülterek belirtileri azaltmak için de kullanılabildiğini belirtir.

Kemoterapi diğer tedavilerle farklı zamanlarda birleştirilebilir:

• Ameliyat ya da radyoterapiden önce, tümörü küçültmek amacıyla
• Ameliyat ya da radyoterapiden sonra, kalan kanser hücrelerini hedeflemek amacıyla
• Radyoterapiyle eş zamanlı olarak
• Tek başına

Kemoterapi nasıl uygulanır?

NCI, kemoterapinin farklı yollarla verilebildiğini belirtir:

• Damar yoluyla (intravenöz): En sık kullanılan yöntemdir. İlaç, koldaki bir damardan ya da kalıcı bir kateterden serum gibi verilir.
• Ağızdan: Hap, kapsül veya sıvı şeklinde alınan kemoterapi ilaçları da vardır. NHS, ağızdan alınan tedavilerde de düzenli kontrollere gidilmesi gerektiğini belirtir.
• Enjeksiyonla: Kas içine ya da deri altına iğneyle verilebilir.
• Beyin omurilik sıvısına (intratekal): Bazı kanserlerde ilacın beyin ve omuriliği çevreleyen sıvıya verilmesi gerekir.
• Cilde (topikal): Bazı deri kanserlerinde krem şeklinde uygulanabilir.

Port kateter (kemoport)

Uzun süre damar yolu gerekecek kişilerde, göğüs derisinin altına yerleştirilen küçük bir hazne ve büyük bir toplardamara uzanan ince bir kateterden oluşan port kateter takılabilir. Port, her seferinde koldan damar yolu açma ihtiyacını azaltır. NHS ayrıca bazı tedavilerin, ilacı birkaç gün boyunca veren taşınabilir küçük pompalarla uygulanabildiğini belirtir.

Kemoterapi nerede verilir?

Kemoterapinin büyük kısmı hastanelerin günübirlik kemoterapi ünitelerinde ayaktan uygulanır. Bazı tedaviler hastanede yatarak verilir; ağızdan alınan ilaçlar ise evde kullanılır. NHS'ye göre damardan verilen tedavinin süresi, ilaca bağlı olarak 30 dakika ile birkaç gün arasında değişebilir.

Kemoterapiye hazırlık

Tedavi başlamadan önce yapılan hazırlıklar, sürecin daha planlı ve rahat geçmesine yardımcı olabilir:

• Soru listesi hazırlayın. Tedavinin amacı, kaç kür süreceği, hangi yan etkilerin beklenebileceği ve acil bir durumda kime ulaşacağınız gibi sorularınızı yazılı olarak götürün.
• İlaç listenizi paylaşın. Kullandığınız tüm ilaçları, vitaminleri ve bitkisel ürünleri onkoloğunuza bildirin.
• Diş kontrolü yaptırın. Bağışıklığın zayıflayabileceği dönem öncesinde diş ve diş eti sorunlarının değerlendirilmesi önerilebilir; zamanlamayı ekibinizle konuşun.
• Doğurganlık seçeneklerini konuşun. Çocuk sahibi olma planınız varsa tedavi başlamadan önce seçenekleri değerlendirin.
• Pratik düzenlemeler yapın. İlk kür günü sizi götürüp getirecek bir yakınınızı ayarlamak, rahat kıyafetler giymek, yanınıza su, hafif atıştırmalıklar ve vakit geçirecek bir şey almak işinizi kolaylaştırır.
• Ev ve iş düzeninizi planlayın. Yorgun hissedebileceğiniz günler için ev işleri, çocuk bakımı ve iş yükü konusunda önceden destek planı yapmak yararlıdır.

Tedavi ekibiniz size yazılı bilgiler ve acil iletişim numarası verecektir. Bu bilgileri kolay ulaşabileceğiniz bir yerde saklayın ve yakınlarınızla paylaşın.

Kür ve tedavi süresi

NCI'ye göre kemoterapi genellikle kürler hâlinde verilir: Bir tedavi döneminin ardından vücudun toparlanması ve yeni sağlıklı hücreler üretmesi için dinlenme dönemi gelir. NHS de tedavinin çoğu zaman birkaç ay süren kürler hâlinde uygulandığını belirtir.

Kürlerin sıklığı ve toplam tedavi süresi; kanserin türüne, kullanılan ilaçlara ve tedaviye verilen yanıta göre değişir. Her kürden önce genellikle kan sayımı ve diğer testler yapılır. Kan değerleri yeterince toparlanmamışsa kür ertelenebilir ya da ilaç planı değiştirilebilir. Bu bir başarısızlık değil, güvenliğiniz için alınan bir önlemdir.

Kemoterapinin yan etkileri

Kemoterapi kanser hücrelerinin yanında hızlı çoğalan sağlıklı hücreleri de etkileyebildiği için yan etkilere yol açabilir. Yan etkilerin türü ve şiddeti, kullanılan ilaca ve kişiye göre büyük farklılık gösterir; herkes aynı yan etkileri yaşamaz. NHS'nin sıraladığı sık yan etkiler şunlardır:

• Yorgunluk: En sık görülen yan etkilerden biridir.
• Bulantı ve kusma: Günümüzde bulantıyı önleyen etkili ilaçlar kullanılır.
• Ağız yaraları: Ağız hijyenine özen göstermek yardımcı olabilir.
• Bağışıklığın zayıflaması ve enfeksiyon riskinin artması: Akyuvar sayısının düşmesine bağlıdır.
• Kansızlık belirtileri: Halsizlik, nefes darlığı.
• Kolay morarma ve kanama: Trombosit sayısının düşmesine bağlı olabilir.
• İshal veya kabızlık.
• Saç dökülmesi: NHS, bunun genellikle geçici olduğunu belirtir.
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma.
• Odaklanma ve konsantrasyon güçlüğü.
• Kan pıhtıları.

NCI'nin önemli bir hatırlatması, yan etkilerin şiddetinin kemoterapinin kansere karşı ne kadar etkili olduğunu göstermediğidir. Hafif yan etki yaşamak, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.

Doğurganlık ve gebelik

NHS, kemoterapi ilaçlarının anne karnındaki bebeğe zarar verebileceğini ve tedavi sırasında etkili bir doğum kontrol yöntemi kullanılması gerektiğini belirtir. Bazı ilaçlar geçici ya da kalıcı olarak doğurganlığı etkileyebilir. Çocuk sahibi olmayı planlayan kişilerin, tedavi başlamadan önce yumurta veya sperm dondurma gibi seçenekleri hekimleriyle konuşmaları önemlidir.

Kemoterapi sürecinde günlük yaşam

Kemoterapi sürecini kolaylaştırmak için şu öneriler yardımcı olabilir:

• Enfeksiyondan korunma: Ellerinizi sık yıkayın, hasta kişilerle yakın temastan kaçının, kalabalık ortamlarda dikkatli olun. Aşılar konusunda onkoloğunuza danışın.
• Beslenme: NCI'ye göre kemoterapi sırasında herkes için geçerli özel bir diyet yoktur; ancak yeterli enerji ve protein almak önemlidir. İştahsızlık veya kilo kaybı varsa diyetisyenden destek isteyin. Bitkisel ürünler ve takviyeler bazı kemoterapi ilaçlarıyla etkileşebileceği için kullanmadan önce mutlaka onkoloğunuza danışın.
• Sıvı alımı: Hekiminiz aksini söylemedikçe yeterli sıvı alın.
• Ağız bakımı: Yumuşak diş fırçası kullanın; ağız yaraları için ekibinizin önerdiği gargaraları tercih edin.
• Dinlenme ve hareket: Yorgunlukla başa çıkmak için dinlenme ile hafif fiziksel aktivite arasında denge kurun.
• Çalışma hayatı: Birçok kişi tedavi sırasında çalışmaya devam edebilir; bu, tedavinin yoğunluğuna ve işin niteliğine bağlıdır.
• Duygusal destek: Kaygı, üzüntü ve öfke kanser tedavisi sırasında sık görülür. Yakınlarınızdan, hasta destek gruplarından ve gerekirse psikososyal destek hizmetlerinden yardım almak yararlıdır.

Tedavinin işe yarayıp yaramadığı nasıl anlaşılır?

NCI, kemoterapinin etkisinin fizik muayene, kan testleri ve MR, BT, PET gibi görüntüleme yöntemleriyle değerlendirildiğini belirtir. Onkoloğunuz bu sonuçlara göre tedaviye devam etmeyi, ilaçları değiştirmeyi ya da başka tedavilere geçmeyi önerebilir. Sonuçları ve sonraki adımları sizinle konuşması için soru sormaktan çekinmeyin.