Genel bakış
PSA testi, kandaki prostata özgü antijen (PSA) düzeyini ölçen bir kan tetkikidir. Prostat, mesanenin hemen altında yer alan ve meninin sıvı kısmına katkıda bulunan, ceviz büyüklüğünde bir bezdir. PSA, hem normal hem de kanserli prostat hücrelerinin ürettiği bir proteindir; bu nedenle kanda bir miktar bulunması olağandır.
Kandaki PSA düzeyinin yükselmesi prostat kanserine bağlı olabileceği gibi, kanser dışı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bunlar arasında prostatın iyi huylu büyümesi, prostatın iltihabı ya da enfeksiyonu sayılabilir. Yakın zamanda yapılmış bir prostat biyopsisi, yoğun egzersiz, bisiklet sürme ve boşalma da düzeyi geçici olarak artırabilir.
Bu nedenle PSA testi tek başına kanser tanısı koydurmaz ve yüksek değerin kanserden mi yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını ayırt edemez. Kaynaklarda herkes için geçerli tek bir normal aralık bulunmadığı belirtilir. Yaş, köken, kullanılan ilaçlar ve geçirilmiş tıbbi işlemler gibi etkenler de sonucu etkileyebilir; sonuç, bu bilgiler göz önünde tutularak hekiminiz tarafından yorumlanır.
Ne amaçla yapılır?
PSA testi başlıca üç amaçla kullanılabilir:
- Belirti olmadan tarama: Hiçbir yakınması olmayan kişilerde prostat kanserini erken dönemde yakalamak amacıyla yapılabilir. Kaynaklar, bu kullanımın genel toplumda herkese rutin olarak önerilmediğini ve kişisel bir karar olduğunu vurgular.
- Yakınmaların araştırılması: Sık idrara çıkma, özellikle gece idrara kalkma, idrarda ya da menide kan, leğen kemiği bölgesinde ağrı veya sertleşme sorunları gibi yakınmalarda prostatla ilgili durumları değerlendirmek için istenebilir.
- Takip: Prostat kanseri tanısı almış kişilerde hastalığın seyrini ve tedaviye yanıtı izlemek için kullanılabilir.
Testin olası yararları ve sakıncaları
Kaynaklara göre tarama amaçlı PSA testi, bazı kanserlerin henüz yayılmadan ve tedavisi daha kolay olabilecekken, erken bir dönemde bulunmasını sağlayabilir ve prostat kanserinden ölüm riskini bir ölçüde azaltabilir; ancak bu yararın sınırlı olduğu belirtilir. Öte yandan test yanlış alarm verebilir, zarar vermeyecek kadar yavaş seyreden kanserlerin saptanmasına ve gereksiz ek işlemlere yol açabilir.
Yaş, ailede prostat kanseri öyküsü, etnik köken ve BRCA2 gibi bazı kalıtsal gen değişiklikleri riski etkileyebilir. Teste karar vermeden önce yararları ve olası zararları hekiminizle konuşmanız önerilir; karar, sizin tercihleriniz ve risk durumunuz göz önünde tutularak birlikte verilir.
Hazırlık
PSA düzeyi bazı günlük etkinliklerden etkilenebildiği için testten önce şu noktalara dikkat edilmesi önerilir:
- Testten önceki bir iki gün boyunca boşalmadan (cinsel ilişki ya da mastürbasyon yoluyla) ve anal ilişkiden kaçının. Kaynaklarda bu süre 24 ile 48 saat arasında verilmektedir; size uygulanacak süreyi hekiminize sorun.
- Aynı dönemde yoğun egzersizden ve bisiklet sürmekten kaçının.
- İdrar yolu enfeksiyonu geçiriyorsanız ya da yakın zamanda bu nedenle tedavi gördüyseniz bunu söyleyin; testin bir süre ertelenmesi gerekebilir.
- Yakın zamanda prostat biyopsisi ya da prostatla ilgili başka bir tıbbi işlem geçirdiyseniz bunu belirtin.
- Kullandığınız ilaçları hekiminize bildirin, ancak hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın.
- Kaynaklara göre test öncesinde açlık gerekmez; olağan şekilde yiyip içebilirsiniz.
Bu etkenler PSA düzeyini geçici olarak yükselterek sonucun doğruluğunu azaltabilir. Hazırlıkla ilgili sorularınızı test gününden önce hekiminizle ya da laboratuvarla konuşmanız yararlı olur.
Nasıl yapılır?
PSA testi basit bir kan alma işlemidir. Bir sağlık çalışanı genellikle kolunuzdaki bir toplardamardan ince bir iğneyle az miktarda kan alır ve bunu bir tüpe aktarır. İşlem çoğunlukla birkaç dakika sürer; iğne girerken hafif bir batma hissedilebilir.
Değerlendirme sırasında hekiminiz PSA testine ek olarak şunları da isteyebilir:
- İdrar tahlili: İdrar yolu enfeksiyonu gibi PSA düzeyini etkileyebilecek durumları araştırmak için.
- Parmakla rektal muayene: Hekim eldivenli bir parmakla makattan prostatı yoklayarak olağan dışı bir durum olup olmadığını değerlendirir. Bazı kaynaklar, yararına ilişkin kanıt yetersiz olduğu için bu muayenenin tarama amacıyla kullanılmasını önermemektedir.
Alınan kan örneği laboratuvarda incelenir ve sonuç hekiminize iletilir. Sonucun ne zaman çıkacağı laboratuvara göre değişebilir; bu konudaki bilgiyi örneğin alındığı yerden öğrenebilirsiniz.
Sonrası ve sonuçlar
Kan alındıktan sonra iğnenin girdiği yerde hafif ağrı ya da morluk olabilir; bu yakınmalar genellikle kısa sürede geçer.
PSA sonucu, hekiminiz tarafından yaşınız, yakınmalarınız, aile öykünüz ve varsa önceki sonuçlarınızla birlikte değerlendirilir. Kaynaklarda tüm kişiler için geçerli tek bir normal değer tanımlanmadığı belirtilir; bu nedenle sonucunuzu yalnızca rapordaki rakama bakarak yorumlamamanız önerilir.
PSA düzeyinin yüksek bulunması kanser olduğunuz anlamına gelmez. Prostatın iyi huylu büyümesi, enfeksiyon ya da iltihap gibi durumlar da düzeyi yükseltebilir. Yüksek bir sonuçtan sonra şu adımlar gündeme gelebilir:
- Testin bir süre sonra tekrarlanması
- Parmakla rektal muayene ve idrar tahlili
- Düzey yüksek kalmaya devam ederse ya da hızla artarsa uzman değerlendirmesi ve prostatın MR ile görüntülenmesi
- Gerekli görülürse prostattan doku örneği alınması (biyopsi)
Bu adımlardan hangilerinin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
Aşağıdaki yakınmalardan biri varsa, tarama zamanını beklemeden hekiminize başvurmanız önerilir:
- Her zamankinden sık idrara çıkma ya da gece sık idrara kalkma
- İdrarda veya menide kan görülmesi
- Leğen kemiği bölgesinde ağrı
- Sertleşme sorunları
Bu yakınmalar prostatın iyi huylu büyümesi gibi kanser dışı durumlarla da ilişkili olabilir; nedenin bir hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Ailenizde prostat kanseri öyküsü varsa ya da test yaptırıp yaptırmamak konusunda kararsızsanız, yararları ve olası zararları konuşmak için hekiminizle görüşebilirsiniz. PSA sonucunuz yüksek çıktıysa, önerilen kontrolleri ve ek tetkikleri aksatmamanız önemlidir.
Sık sorulan sorular
PSA yüksek çıktı; bu kanser olduğum anlamına mı gelir?
Hayır, yüksek PSA tek başına kanser anlamına gelmez. Prostatın iyi huylu büyümesi, enfeksiyonu ya da iltihabı, yakın zamanda yapılan biyopsi, boşalma veya yoğun egzersiz de düzeyi yükseltebilir. Hekiminiz genellikle testi tekrarlar ve gerekirse ek incelemeler planlar.
PSA testini herkes yaptırmalı mı?
Kaynaklar, belirtisi olmayan kişilerde PSA ile taramanın genel toplumda herkese rutin olarak önerilmediğini belirtir. Testin yararları ve olası zararları kişiden kişiye değişir. Yaş, aile öyküsü ve diğer risk etkenleriniz göz önünde tutularak karar hekiminizle birlikte verilir.
Testten önce cinsel ilişki ya da egzersiz sonucu etkiler mi?
Evet, etkileyebilir. Boşalma, yoğun egzersiz ve bisiklet sürme PSA düzeyini geçici olarak yükseltebilir. Kaynaklar testten önceki bir iki gün boyunca bunlardan kaçınılmasını önerir; size uygun süreyi hekiminize sorabilirsiniz.
PSA testi normal çıkarsa prostat kanseri olmadığı anlaşılır mı?
Test her zaman doğru sonuç vermeyebilir. Bu nedenle hekiminiz sonucu yakınmalarınız, muayene bulgularınız ve risk durumunuzla birlikte değerlendirir. Yakınmalarınız sürüyorsa bunu hekiminizle paylaşın.
PSA yüksek çıkarsa hangi tetkikler yapılabilir?
Genellikle önce test bir süre sonra tekrarlanır. Hekiminiz parmakla rektal muayene ve idrar tahlili isteyebilir. Düzey yüksek kalırsa ya da hızla artarsa prostatın MR ile görüntülenmesi ve doku örneği alınması (biyopsi) gündeme gelebilir.
Kaynaklar
