Periferik anjiyografi ve anjiyoplasti nedir, nasıl yapılır?

Periferik arter hastalığı nedir?

NHS, periferik arter hastalığını atardamar duvarında yağlı birikintiler (plak) oluşması nedeniyle bacak kaslarına giden kan akışının azalması olarak tanımlar. Bu süreç halk arasında "damar sertliği" olarak bilinen aterosklerozun bir parçasıdır.

NHS'e göre en tipik belirti, yürürken bacaklarda ortaya çıkan ve birkaç dakika dinlenince geçen ağrılı bir sızıdır. Bunun dışında şu belirtiler görülebilir:

• Bacaklarda ve ayaklarda tüy dökülmesi
• Bacaklarda uyuşma veya güçsüzlük
• Kolay kırılan, yavaş uzayan ayak tırnakları
• Ayaklarda ve bacaklarda iyileşmeyen yaralar (ülserler)
• Bacak derisinin renginin değişmesi ve parlak görünmesi
• Erkeklerde sertleşme sorunu
• Bacak kaslarında incelme

NHS, sigarayı bu hastalığın en önemli risk etkeni olarak gösterir. Tip 1 ve tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve ileri yaş da riski artırır. Bkz. Yüksek kolesterol nedir?

Periferik anjiyografi ve anjiyoplasti nedir?

Bu iki işlem çoğu zaman aynı seansta, birbirini tamamlayacak şekilde yapılır:

• Periferik anjiyografi (tanı amaçlı): MedlinePlus'a göre el, kol, ayak veya bacak atardamarlarını görmek için yapılan bir testtir. Atardamara yerleştirilen ince bir tüpten kontrast madde verilir ve röntgen görüntüleri alınır. Böylece damarın nerede, ne kadar daraldığı görülür. MedlinePlus, aynı işlem sırasında pıhtı eritilmesi ya da tıkalı damarın açılması gibi tedavilerin de yapılabileceğini belirtir.
• Anjiyoplasti (tedavi amaçlı): Darlığın olduğu bölgeye ilerletilen balon şişirilerek damar duvarındaki plak kenara itilir ve damar genişletilir.
• Stent: MedlinePlus stenti, anjiyoplastiden sonra atardamarı açık tutan küçük, metal ağdan bir tüp olarak tanımlar. Her işlemde stent gerekmez; gerekip gerekmediğine işlem sırasında karar verilebilir.

Bu işlemleri çoğunlukla girişimsel radyoloji, kalp ve damar cerrahisi veya kardiyoloji uzmanları yapar. Bkz. Girişimsel radyoloji nedir?

Hangi durumlarda yapılır?

MedlinePlus'a göre bacak atardamarlarına anjiyoplasti ve stent şu durumlarda düşünülebilir:

• Daralmış atardamarın yol açtığı belirtiler, ilaç tedavisine rağmen günlük işleri yapmayı engelliyorsa
• Bacakta iyileşmeyen deri yaraları (ülser) varsa
• Bacakta enfeksiyon ya da doku ölümü (kangren) gelişmişse
• Dinlenirken bile süren bacak ağrısı varsa

Anjiyografi ise yalnız tanı amacıyla da yapılabilir. MedlinePlus, bu testin daralmış veya tıkalı damarları, iç kanamayı ve damar iltihabını değerlendirmek için kullanıldığını belirtir.

NHS, periferik arter hastalığında ilk adımın genellikle düzenli egzersiz, sigarayı bırakma ve ilaç tedavisi olduğunu vurgular. Damar açma işlemleri ise belirtiler bu önlemlere rağmen sürdüğünde ya da kan akışı ciddi biçimde azaldığında gündeme gelir.

İşlem öncesi hazırlık

MedlinePlus'ın önerilerine göre hazırlıkta şunlara dikkat edilir:

• İlaçlar: Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize bildirin. Kan sulandırıcılar gibi bazı ilaçların işlem öncesinde ara verilmesi ya da düzenlenmesi gerekebilir; hiçbir ilacı kendi başınıza bırakmayın.
• Alerjiler: Kontrast maddeye, iyota veya deniz ürünlerine karşı daha önce alerjik tepki yaşadıysanız mutlaka söyleyin. Bkz. İlaçlı (kontrastlı) çekim
• Gebelik: Gebelik olasılığı varsa ekibe bildirin.
• Açlık: MedlinePlus, anjiyografi öncesinde genellikle 6–8 saat bir şey yenmemesini önerir; merkezinizin talimatına uyun.
• Ulaşım: İşlemden sonra araç kullanmamanız önerileceği için sizi eve götürecek birini ayarlayın.

İşlem öncesinde böbrek işlevi ve pıhtılaşma durumu için kan tahlilleri istenebilir. Bacak damarlarını önceden değerlendirmek için Doppler ultrason da kullanılabilir. Bkz. Doppler ultrason nedir?

İşlem nasıl yapılır?

MedlinePlus'ın anlattığı şekliyle işlem genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Uyanık olursunuz; rahatlamanız için damardan sakinleştirici bir ilaç verilebilir. Damara girilecek bölge, çoğunlukla kasık, temizlenir ve lokal anestezi ile uyuşturulur.
2. Kasıktaki atardamara ince bir iğne ile girilir ve damar içine esnek bir tel ilerletilir.
3. Kontrast madde verilerek canlı röntgen görüntüsü (floroskopi) altında kan akışı ve darlık görüntülenir.
4. İnce bir kateter, tel üzerinden darlığın olduğu bölgeye kadar ilerletilir.
5. Kateterin ucundaki balon, kontrast sıvıyla şişirilerek damar genişletilir.
6. Gerekirse stent, balonlu kateter üzerinde yerleştirilir; balon şişince stent açılır ve damarda kalıcı olarak bırakılır.
7. Balon ve teller çıkarılır.

MedlinePlus'a göre işlem sırasında masa sert gelebilir, uyuşturucu iğne batma hissi yapabilir ve kateter ilerlerken baskı hissedilebilir. Kontrast madde verildiğinde kısa süren bir sıcaklık ve kızarma hissi olabilir.

İşlem sonrası iyileşme

MedlinePlus'a göre kateter çıkarıldıktan sonra kanamanın durması için giriş yerine 20–45 dakika baskı uygulanır. Anjiyografi sonrasında işlem yapılan bacağın yaklaşık 6 saat düz tutulması ve 24–48 saat ağır fiziksel etkinlikten kaçınılması önerilir.

Anjiyoplasti ve stent yapılan kişilerin çoğu MedlinePlus'a göre iki gün ya da daha kısa sürede taburcu olur; bazıları aynı gün eve dönebilir. Çoğu kişi işlemden 6–8 saat sonra yürüyebilir. NHS de anjiyoplastinin bypass ameliyatına göre daha az girişimsel olduğunu ve iyileşmenin genellikle daha hızlı olduğunu belirtir.

İyileşme döneminde dikkat edilecekler:

• Giriş yerini temiz ve kuru tutun; hekiminizin söylediği süre boyunca ağır kaldırmayın.
• Size verilen kan sulandırıcı veya pıhtı önleyici ilaçları önerildiği şekilde kullanın.
• Kontrol randevularını aksatmayın; damarın açık kalıp kalmadığı zaman zaman Doppler ultrasonla izlenebilir.

İşlem damardaki darlığı açar, ancak darlığa yol açan damar sertliği süreci devam eder. Bu nedenle sigarayı bırakmak, düzenli yürümek, kan şekeri, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak işlemin yararını sürdürmek için önemlidir. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar

Olası riskler

Her girişimsel işlemde olduğu gibi anjiyografi ve anjiyoplastinin de riskleri vardır. MedlinePlus'ın sıraladığı olası sorunlar şunlardır:

• Kontrast maddeye alerjik tepki
• Kateterin girildiği yerde kanama ya da kan toplanması (hematom)
• Bacaklarda veya akciğerlerde pıhtı oluşması
• Damarın ya da yakındaki sinirin zarar görmesi
• Kontrast maddeye bağlı böbrek hasarı
• Enfeksiyon
• Stentin yerinden kayması
• Kalp krizi; seyrek olarak inme
• İşlemle ilgili sorunlar nedeniyle uzuv kaybı

MedlinePlus ayrıca damarın zamanla yeniden daralabileceğini ve bu durumda yeniden işlem gerekebileceğini belirtir. Size özgü riskleri ve yararları işlemden önce hekiminizle konuşun.

Anjiyoplasti dışındaki seçenekler

NHS'e göre periferik arter hastalığının tedavisinde şu yaklaşımlar birlikte ya da sırayla kullanılabilir:

• Yaşam tarzı: Sigarayı bırakmak ve düzenli egzersiz en önemli iki adımdır. NHS, 3 ay boyunca haftada 2 saat denetimli egzersiz programlarını önerir; yürüyüşte ağrı başlayınca durup dinlenmek ve yeniden yürümek esastır.
• İlaçlar: Kolesterol düşürücüler, tansiyon ilaçları ve pıhtı oluşumunu azaltan ilaçlar kalp krizi ve inme riskini azaltmaya yardımcı olur.
• Bypass ameliyatı: Tıkalı bölümün etrafından vücudun başka bir yerinden alınan damar ya da yapay bir damarla yeni bir kan yolu oluşturulur. NHS, bypass ameliyatının daha büyük bir ameliyat olduğunu ama genellikle daha uzun süreli etki sağladığının kabul edildiğini, anjiyoplastinin ise uygun olduğu durumlarda genellikle tercih edildiğini belirtir.