Kısaca
Obezite değerlendirmesi ve kilo yönetimi, fazla kilonun yalnız tartıdaki sayıyla değil; bel çevresi, sağlık öyküsü, eşlik eden hastalıklar ve yaşam alışkanlıklarıyla birlikte ele alındığı bir sağlık hizmetidir. Değerlendirmenin amacı, kilonun sağlığınızı nasıl etkilediğini ortaya koymak ve size özel, gerçekçi ve sürdürülebilir bir plan oluşturmaktır. NHS'e göre vücut ağırlığının yüzde 5–10'u kadar bir kayıp bile sağlığa yarar sağlayabilir. Kilo yönetiminin temeli beslenme düzenlemesi, fiziksel etkinlik ve davranış değişikliğidir; gerektiğinde ilaç tedavisi ya da obezite cerrahisi gündeme gelir. Süreç, düzenli izlem ve destekle yürütülür.
Obezite değerlendirmesi nedir?
Obezite, vücutta sağlığı olumsuz etkileyecek ölçüde fazla yağ birikmesidir. Obezitenin nedenleri, sağlık etkileri ve genel tedavi yaklaşımları için bkz. Obezite nedir?
Obezite değerlendirmesi, bu durumun kişide ne düzeyde olduğunu ve hangi sağlık risklerini taşıdığını belirlemek için yapılan kapsamlı bir görüşme ve muayenedir. NHS'e göre ilk adım genellikle aile hekimiyle yapılan görüşmedir; hekim güvenli kilo verme konusunda öneriler verir ve gerekirse kişinin ihtiyacına uygun tedaviye yönlendirir.
Kimler değerlendirme yaptırmalı?
- Beden kitle indeksi (BKİ) fazla kilolu ya da obez aralığında olanlar
- Bel çevresi boyunun yarısını aşanlar
- NHS'e göre prediyabet, diyabet, yüksek tansiyon, eklem ağrısı, yüksek kolesterol, uyku apnesi ya da kalp-damar hastalığı gibi kiloyla ilişkili sağlık sorunları olanlar
- Kilo vermek isteyen ama nasıl başlayacağını bilemeyen ya da birçok kez denediği hâlde sonuç alamayanlar
Değerlendirmede neler yapılır?
Ölçümler
Beden kitle indeksi (BKİ): Kilonun (kg) boyun (metre) karesine bölünmesiyle hesaplanır. NHS'e göre çoğu yetişkinde:
- BKİ 25 ile 29,9 arası fazla kilo,
- BKİ 30 ve üzeri obezite olarak kabul edilir.
NHS'e göre Güney Asya, Çin, diğer Asya, Orta Doğu, Siyah Afrika ve Afrika-Karayip kökenli kişilerde eşikler daha düşüktür: fazla kilo 23–27,4, obezite 27,5 ve üzeridir. Ayrıntılar için bkz. Beden kitle indeksi nedir?
BKİ'nin sınırlılığı: NHS'e göre BKİ kas ile yağı birbirinden ayıramaz; bu nedenle kaslı kişiler fazla kilolu ya da obez olarak sınıflanabilir. Bu yüzden değerlendirmede başka ölçümler de kullanılır.
Bel ölçümü: NHS'e göre BKİ'si 35'in altında olan kişilerde bel çevresinin boya oranı da kullanılabilir; bel çevresinin boyun yarısından az olması önerilir. Karın bölgesinde biriken yağ, metabolik sağlık açısından ayrıca önemlidir. Bkz. Metabolik sendrom
Sağlık öyküsü
Hekim şunları sorabilir:
- Kilonuzun yıllar içindeki değişimi ve daha önce denediğiniz yöntemler
- Beslenme düzeniniz, öğün sıklığınız ve atıştırma alışkanlıklarınız
- Fiziksel etkinlik düzeyiniz
- Uyku düzeniniz ve horlama
- Kullandığınız ilaçlar
- Ailenizde obezite, diyabet ve kalp hastalığı öyküsü
- Duygu durumunuz ve stres düzeyiniz
Testler
Değerlendirmede kiloyla ilişkili sağlık sorunlarını araştırmak için şu testler istenebilir:
- Tansiyon ölçümü
- Açlık kan şekeri ve HbA1c (Bkz. HbA1c testi nedir?)
- Kolesterol ve trigliserit düzeyleri (Bkz. Kolesterol testi (lipid profili))
- Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
- Gerekirse tiroid testleri (Bkz. Tiroid fonksiyon testleri)
- Uyku apnesi düşünülüyorsa uyku değerlendirmesi (Bkz. Uyku apnesi nedir?)
Hangi testlerin gerektiğine, öykünüz ve muayene bulgularınıza göre hekiminiz karar verir.
Bu konuda
Obezite konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kilo yönetimi planı nasıl oluşturulur?
Gerçekçi bir hedef belirlemek
NIDDK'ye göre sağlık profesyoneli, kişiyle birlikte bir kilo verme hedefi ve zaman çizelgesi belirler. NIDDK'ye göre başlangıç için vücut ağırlığının yüzde 5'ini 6 ay içinde vermek uygun bir hedef olabilir. NHS'e göre haftada yaklaşık 0,5–1 kilogram kilo vermek gerçekçi bir hızdır ve vücut ağırlığının yüzde 5–10'u kadar bir kayıp bile sağlığa yarar sağlayabilir.
Beslenme ve fiziksel etkinlik
NIDDK ve NHS'e göre tedavinin temeli, vücudun harcadığından daha az enerji almak ve fiziksel etkinliği artırmaktır. NIDDK, kişinin beslenme ihtiyacına göre hazırlanmış bireysel bir beslenme planı ve haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik etkinlik önerir. Pratik öneriler için bkz. Sağlıklı kilo verme
Yapılandırılmış kilo verme programları
NIDDK'ye göre etkili kilo verme programları genellikle şu unsurları içerir:
- 6 ay boyunca 14 ya da daha fazla kilo verme danışmanlığı görüşmesi
- Kişiye özel beslenme planı
- Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel etkinlik
- Yediklerinin ve etkinliğinin günlük kaydı, kilonun haftalık takibi
- Uzmanlardan düzenli geri bildirim
NIDDK'ye göre bu görüşmeler bireysel ya da grup hâlinde, yüz yüze ya da çevrim içi yapılabilir. NHS'e göre kilo yönetimi programları birebir koçluk, bilişsel davranışçı terapi, grup desteği ve beslenme rehberliği içerebilir.
İlaç tedavisi
NIDDK'ye göre kilo verme ilaçları, yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında düşünülür; ilaç kullanırken sağlıklı beslenme ve fiziksel etkinliğe devam etmek gerekir. NHS'e göre ilaçlar BKİ'ye ve eşlik eden sağlık sorunlarına göre önerilir; bazıları iştahı azaltarak, bazıları yağ emilimini sınırlayarak etki eder. Kilo verme ilaçlarını hekim önerisi ve izlemi olmadan kullanmayın.
Obezite cerrahisi
NIDDK'ye göre obezite (bariatrik) cerrahisi, BKİ'si 35 ya da üzerinde olanlarda veya daha düşük BKİ ile birlikte tip 2 diyabet ya da uyku apnesi gibi ciddi kiloyla ilişkili sağlık sorunları olanlarda düşünülebilir. NHS'in İngiltere için belirttiği ölçütler ise BKİ 40 ve üzeri ya da 35 ve üzeri ile birlikte kiloyla ilişkili sağlık sorunlarıdır; bazı etnik kökenlerde eşikler daha düşüktür. NHS'e göre hastanede kalış genellikle 1–2 gün, iyileşme 3–4 haftadır. Bir örnek için bkz. Tüp mide ameliyatı
NIDDK'ye göre diğer tedaviler yeterli olmadığında kilo verme cihazları da düşünülebilir; ancak bunların uzun dönem güvenliğine ilişkin bilgiler sınırlıdır.
İzlem ve kiloyu korumak
Kilo yönetimi, hedefe ulaşıldığında biten bir süreç değildir. Düzenli izlem görüşmelerinde:
- Kilo ve bel çevresi ölçümleri tekrarlanır
- Tansiyon, kan şekeri ve kolesterol değerleri izlenir
- Beslenme ve etkinlik planı, karşılaşılan güçlüklere göre güncellenir
- Gerekirse psikolojik destek ya da başka uzmanlara yönlendirme yapılır
NHS, ruh sağlığı hizmetlerinin ve toplum içindeki destek gruplarının da kilo yönetiminde yardımcı olabileceğini belirtir. Kilo vermenin yavaşladığı dönemlerde planı ekibinizle birlikte gözden geçirmek motivasyonu korumaya yardımcı olabilir.
Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?
- Birkaç gün boyunca yediklerinizi ve içtiklerinizi not edin.
- Günlük etkinliğinizi ve uyku sürenizi kaydedin.
- Kullandığınız tüm ilaçların ve takviyelerin listesini hazırlayın.
- Daha önce yaptırdığınız kan testlerinin sonuçlarını yanınızda götürün.
- Kilonuzla ilgili hedeflerinizi ve sizi zorlayan durumları düşünün.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Göğüs ağrısı, göğüste baskı ya da kola, çeneye yayılan ağrı, nefes darlığı
- Yüzde kayma, kolda ya da bacakta ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu
- Obezite ameliyatı sonrası şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş, kusma ya da nefes darlığı
Hekime başvurun:
- BKİ'niz obezite aralığındaysa ya da bel çevreniz boyunuzun yarısını aşıyorsa
- NHS'e göre prediyabet, diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, eklem ağrısı, uyku apnesi ya da kalp-damar hastalığınız varsa
- Kısa sürede açıklanamayan kilo artışı ya da kaybı olduysa
- Kilo vermek için ilaç ya da takviye kullanmayı düşünüyorsanız
- Yeme davranışınızı kontrol edemediğinizi hissediyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Ne kadar kilo vermek sağlık için anlamlıdır?
NHS'e göre vücut ağırlığının yüzde 5–10'u kadar bir kayıp bile sağlığa yarar sağlayabilir. NIDDK, başlangıç hedefi olarak 6 ayda vücut ağırlığının yüzde 5'ini vermeyi önerir.
Haftada ne kadar kilo vermek güvenlidir?
NHS'e göre haftada yaklaşık 0,5–1 kilogram kilo vermek gerçekçi bir hedeftir. Daha hızlı kilo vermek isteyenler hekimleriyle konuşmalıdır.
BKİ normal ama göbeğim büyük, değerlendirme gerekir mi?
Gerekebilir. NHS'e göre BKİ kas ve yağ ayrımı yapamaz; bel çevresinin boyun yarısını aşması kiloyla ilişkili sağlık riskini gösterebilir. Bel ölçümünüz yüksekse hekiminizle konuşun.
Obezite cerrahisi kimlere yapılır?
NIDDK'ye göre BKİ'si 35 ya da üzerinde olanlarda veya daha düşük BKİ ile birlikte tip 2 diyabet ya da uyku apnesi gibi ciddi sağlık sorunları olanlarda düşünülebilir. Karar, kapsamlı bir değerlendirmeden sonra uzman ekip tarafından verilir.
Kilo verme programları nasıl yürütülür?
NIDDK'ye göre etkili programlar genellikle 6 ay boyunca 14 ya da daha fazla danışmanlık görüşmesi, kişiye özel beslenme planı, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta etkinlik, beslenme ve etkinlik kaydı ve düzenli geri bildirim içerir. Görüşmeler bireysel ya da grup hâlinde, yüz yüze ya da çevrim içi yapılabilir.
Obezite değerlendirmesi için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekiminize ya da iç hastalıkları uzmanına başvurabilirsiniz. Hormon ve metabolizma sorunları açısından endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı, cerrahi tedavi düşünüldüğünde genel cerrahi uzmanı değerlendirme yapar.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Gizli şeker (prediyabet)
- İnsülin direnci
- Karaciğer yağlanması
- Metabolik sendrom
- Obezite
- Tip 2 diyabet
- Uyku apnesi
- Yüksek kolesterol (hiperlipidemi)
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
- HbA1c testi
- Metabolik cerrahi
- Mide balonu (intragastrik balon)
- Obezite cerrahisi (tüp mide, gastrik bypass)
- Obezite değerlendirmesi ve kilo yönetimi
- Aile Hekimliği
- Genel Cerrahi
- İç Hastalıkları
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
