TSH, T3 ve T4 testleri: tiroid tahlili neyi gösterir?

Tiroid bezi ve hormonları

Tiroid, boynun ön kısmında, gırtlağın altında yer alan kelebek biçimli bir bezdir. Tiroid bezi başlıca iki hormon üretir: tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3). Bu hormonlar vücudun metabolizma hızını düzenler; kalp hızından vücut ısısına, enerji düzeyinden bağırsak hareketlerine kadar pek çok işlevi etkiler.

Tiroidin ne kadar hormon üreteceğini beyindeki hipofiz bezi belirler. NIDDK'nin açıklamasına göre TSH (tiroid uyarıcı hormon), hipofiz bezinde üretilen ve tiroide ne kadar T4 ve T3 üretmesi gerektiğini bildiren bir hormondur. Bu sistem bir termostat gibi çalışır:

• Kanda tiroid hormonları azaldığında hipofiz daha fazla TSH salgılayarak tiroidi uyarır.
• Kanda tiroid hormonları arttığında hipofiz TSH salgısını azaltır.

Bu nedenle TSH, tiroid hormon düzeylerindeki değişikliklere duyarlı bir göstergedir ve çoğu zaman ilk bakılan testtir.

Tiroid testleri neden istenir?

MedlinePlus, TSH testinin tiroid bezinin fazla ya da az çalıştığını düşündüren belirtiler olduğunda istendiğini belirtir. Ayrıca tiroid ilacı kullanan kişilerin izleminde ve hipertiroidi tedavisi sonrası kontrollerde de kullanılır.

Tiroidin az çalışmasını (hipotiroidi) düşündüren belirtiler

MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yorgunluk ve halsizlik
• Kilo alma
• Soğuğa karşı tahammülsüzlük
• Eklem ağrıları
• Cilt kuruluğu
• Kabızlık

Tiroidin fazla çalışmasını (hipertiroidi) düşündüren belirtiler

• Artmış iştaha rağmen kilo kaybı
• Hızlı kalp atışı, çarpıntı
• Sinirlilik, huzursuzluk
• Ellerde titreme
• Sıcağa karşı tahammülsüzlük
• Sık dışkılama

Bu belirtilerin çoğu tiroid dışındaki nedenlerle de görülebilir; bu yüzden tanı için kan testleri gerekir. Tiroid testleri ayrıca boyunda şişlik (guatr) ya da nodül fark edildiğinde, adet düzensizliği ve kısırlık araştırmalarında, gebelik planlarken ve gebelikte, bazı ilaçları kullananlarda ve yenidoğan taramasında da istenebilir.

Hangi testler yapılır?

NIDDK, tiroid fonksiyonunu değerlendirmek için kullanılan başlıca kan testlerini şöyle açıklar:

TSH

Tiroid işlevinin değerlendirilmesinde genellikle ilk test olarak kullanılır. NIDDK'ye göre TSH yüksekliği hipotiroidiye, düşüklüğü ise hipertiroidiye işaret eder.

T4 ve serbest T4

NIDDK'ye göre T4'ün yüksek olması hipertiroidiyi, düşük olması hipotiroidiyi düşündürebilir. Kandaki T4'ün büyük kısmı taşıyıcı proteinlere bağlı olarak dolaşır; serbest T4 ise bağlı olmayan, etkin kısmı ölçer. NIDDK, taşıyıcı proteinlerdeki değişikliklerden etkilenmediği için hekimlerin çoğu zaman serbest T4 ölçümünü tercih ettiğini belirtir.

T3 ve serbest T3

NIDDK'ye göre T3 testi, hipertiroidi düşünüldüğü hâlde T4 düzeyleri normal çıktığında yararlıdır; çünkü bazı durumlarda yalnızca T3 yükselebilir.

Tiroid antikorları

NIDDK, tiroid antikor testlerinin bağışıklık sisteminin tiroide karşı ürettiği antikorları ölçerek Hashimoto hastalığı ve Graves hastalığı gibi otoimmün tiroid hastalıklarının tanısına yardımcı olduğunu belirtir. Hashimoto hastalığında genellikle tiroid peroksidaz (anti-TPO) antikorlarına, Graves hastalığında ise TSH reseptörüne karşı gelişen antikorlara bakılır.

Tiroglobulin

Tiroid kanseri nedeniyle tedavi gören kişilerin izleminde kullanılan bir testtir.

Teste hazırlık

Tiroid testleri koldan alınan kanla yapılır. MedlinePlus'ın anlattığı gibi işlem kısa sürer ve çok az rahatsızlık verir. Hazırlık sürecinde dikkat edilecek noktalar şunlardır:

• Açlık: Tek başına tiroid testleri için genellikle aç kalmak gerekmez. Aynı anda açlık gerektiren başka testler yapılacaksa laboratuvarın talimatına uyun.
• Biyotin: Saç, cilt ve tırnak takviyelerinde sık bulunan biyotin (B7 vitamini), bazı laboratuvar yöntemlerinde tiroid testlerinin sonuçlarını yanıltıcı şekilde etkileyebilir. Biyotin içeren bir takviye kullanıyorsanız hekiminize söyleyin; testten önce ara verip vermemeniz gerektiğine hekiminiz karar verir.
• Tiroid ilacı kullananlar: Tiroid hormonu kullanıyorsanız ilacı test gününden önce mi sonra mı almanız gerektiğini hekiminize sorun. Kontrollerde testin her seferinde benzer koşullarda yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırır.
• Diğer ilaçlar: Kortizon, bazı kalp ilaçları ve doğum kontrol hapları gibi ilaçlar sonuçları etkileyebilir. Kullandığınız ilaçları hekiminize bildirin; hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayın.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Tiroid testlerinin referans aralıkları laboratuvardan laboratuvara ve kişinin özelliklerine göre değişebilir. Bu nedenle raporunuzdaki referans aralığını esas almak ve sonuçları hekiminizle değerlendirmek gerekir. Genel bir fikir vermesi için sık görülen örüntüler şöyle özetlenebilir:

• TSH yüksek, serbest T4 düşük: Tiroidin az çalıştığını (hipotiroidi) düşündürür. Hashimoto tiroiditi bunun sık nedenlerindendir.
• TSH yüksek, serbest T4 normal: "Subklinik hipotiroidi" olarak adlandırılır. Hekim çoğu zaman testi bir süre sonra tekrarlar ve kişinin durumuna göre tedavi gerekip gerekmediğine karar verir.
• TSH düşük, serbest T4 ve/veya serbest T3 yüksek: Tiroidin fazla çalıştığını (hipertiroidi) düşündürür. Graves hastalığı ve bazı nodüller bunun nedenleri arasındadır.
• TSH düşük, serbest T4 ve T3 normal: "Subklinik hipertiroidi" olabilir; izlem ya da ek inceleme gerekebilir.

MedlinePlus, TSH düzeylerinin sağlıklı kişilerde de değişebileceğini; özellikle 80 yaş üstü kişilerde, gebeliğin erken döneminde ve tiroidle ilgili olmayan bazı hastalıklar sırasında farklı çıkabileceğini belirtir. Ağır bir hastalık geçirirken yapılan testlerin yorumu daha zordur; hekim bu durumda testi iyileşme sonrasında tekrarlamayı önerebilir.

Gebelikte tiroid testleri

Gebelikte tiroid hormonlarına olan ihtiyaç artar ve TSH değerleri gebeliğin dönemine göre değişir. Bu nedenle gebelikte tiroid testleri, gebelik dönemine uygun değerlere göre yorumlanır. Tiroid hastalığı olan ve gebelik planlayan kadınların gebelik öncesinde hekimleriyle görüşmesi önerilir.

Tiroid ilacı kullananlarda kontroller

Tiroid hormonu ya da tiroidin fazla çalışmasını baskılayan ilaçlar kullanan kişilerde testler, tedavinin uygun düzeyde olup olmadığını izlemek için düzenli aralıklarla tekrarlanır. MedlinePlus, TSH testinin tiroid ilacı kullananların izleminde kullanıldığını belirtir. Bu süreçte şu noktalar önemlidir:

• İlaç değişikliğinden sonra bekleme süresi: Tiroid ilacının miktarı değiştirildiğinde, kandaki değerlerin yeni dengeye ulaşması zaman alır. Bu nedenle hekim kontrol testini genellikle birkaç hafta sonraya planlar.
• İlacı düzenli kullanma: İlacın her gün aynı saatte, hekimin önerdiği şekilde alınması sonuçların tutarlı olmasını sağlar. Bazı tiroid ilaçlarının emilimi yiyecekler, kahve, kalsiyum ve demir takviyeleriyle azalabilir; bu konuyu hekiminize ya da eczacınıza danışın.
• Belirtileri not etmek: Çarpıntı, uykusuzluk, aşırı yorgunluk ya da kilo değişiklikleri gibi belirtiler, ilacın fazla ya da az geldiğine işaret edebilir. Kontrollerde bu belirtileri hekiminize anlatın.
• Gebelik planı: Tiroid ilacı kullanan bir kadın gebe kaldığında ya da gebelik planladığında hekimine haber vermelidir; çünkü gebelikte ilaç ihtiyacı değişebilir.

İlacın miktarını değiştirmek ya da ilacı bırakmak yalnızca hekim kararıyla yapılmalıdır.

Kan testleri dışında tiroid incelemeleri

NIDDK, tiroid hastalıklarının değerlendirilmesinde kan testlerinin yanında başka incelemeler de kullanıldığını belirtir:

• Tiroid ultrasonu: Ses dalgalarıyla tiroid bezinin yapısını ve nodülleri inceler; nodüllerin özelliklerini değerlendirmeye yardımcı olur.
• Tiroid sintigrafisi: Az miktarda radyoaktif madde kullanılarak tiroidin büyüklüğü ve nodüllerin işlevi değerlendirilir.
• Radyoaktif iyot tutulum testi: Tiroidin ne kadar iyot tuttuğunu ölçer; hipertiroidinin nedenini anlamaya yardım eder.
• İnce iğne aspirasyon biyopsisi: NIDDK'ye göre bir nodülün iyi huylu mu yoksa kanser mi olduğunu belirlemeye yardımcı olur.

NIDDK, gebe ve emziren kadınların radyoaktif iyot kullanılan testlerden kaçınması gerektiğini vurgular.