Kısaca
Uyku apnesi, uyku sırasında nefesin tekrar tekrar durup yeniden başladığı bir uyku bozukluğudur. En sık görülen türü olan obstrüktif uyku apnesinde, uykuda gevşeyen boğaz dokuları hava yolunu daraltır ya da tıkar. Yüksek sesle horlama, uykuda nefes kesilmesi, boğulur gibi ya da hırıldayarak uyanma ve gün içinde aşırı uyku hâli en tipik belirtilerdir. Tedavi edilmeyen uyku apnesi yüksek tansiyon, inme, kalp hastalığı ve tip 2 diyabet riskini artırabilir; gün içindeki uykululuk kaza riskini yükseltir. Tanı uyku testiyle konur ve kilo verme, sigara-alkolü azaltma ve CPAP cihazı gibi etkili tedavi seçenekleri vardır.
Uyku apnesi nedir?
ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü (NHLBI), uyku apnesini uyku sırasında nefesin pek çok kez durup yeniden başladığı yaygın bir durum olarak tanımlar. Nefesin durduğu ya da belirgin azaldığı bu kısa dönemlerde vücuda yeterli oksijen gitmeyebilir. Beyin bunu algılayıp kişiyi kısa süreliğine uyandırır; nefes yeniden başlar. Kişi bu uyanmaların çoğunu hatırlamaz, ancak gece boyunca defalarca bölünen uyku dinlendirici olmaktan çıkar.
NHLBI iki ana türden söz eder:
- Obstrüktif (tıkayıcı) uyku apnesi: En sık görülen türdür. Uykuda boğaz ve dil çevresindeki kaslar gevşer, üst hava yolu tekrar tekrar daralır ya da kapanır ve hava akımı azalır veya durur.
- Santral uyku apnesi: Hava yolu açıktır ama beyin solunum kaslarına nefes alma sinyalini düzgün gönderemez. Beynin solunumu kontrol etmesini etkileyen bazı hastalıklarla ilişkilidir.
Bu yazı çoğunlukla obstrüktif uyku apnesini anlatmaktadır.
Uyku apnesi belirtileri nelerdir?
NHS, belirtileri gece ve gündüz olarak ikiye ayırır.
Uykuda görülen belirtiler
Bu belirtiler çoğunlukla kişinin kendisi tarafından değil, yatak arkadaşı ya da aynı odada kalan biri tarafından fark edilir:
- Nefesin durup yeniden başlaması
- Hırıldama, horultu ya da boğulur gibi sesler çıkarma
- Sık sık uyanma
- Yüksek sesle horlama
Gün içinde görülen belirtiler
- Gece yeterince uyunmuş gibi görünse bile gün boyu çok yorgun ve uykulu hissetme
- Dikkati toplamakta güçlük
- Ruh hâlinde değişiklikler, sinirlilik
- Sabahları baş ağrısı
Her horlayan kişide uyku apnesi yoktur. Ancak horlamaya nefes kesilmeleri ve gündüz uykululuğu eşlik ediyorsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekir. Horlamanın diğer nedenleri için Horlama neden olur? yazısına bakabilirsiniz.
Uyku apnesi neden olur? Kimlerde daha sık görülür?
NHS'ye göre uyku apnesi şu durumlarla ilişkilidir:
- Fazla kilo (obezite)
- Kalın boyun yapısı
- İleri yaş
- Ailede uyku apnesi öyküsü
- Alkol kullanımı, özellikle yatmadan önce
- Sigara içmek
- Büyük bademcikler ya da geniz eti (özellikle çocuklarda)
- Sırt üstü yatarak uyumak
- KOAH gibi akciğer hastalıkları
NHLBI de obeziteyi, büyük bademcikleri ve hormon değişikliklerini obstrüktif uyku apnesiyle ilişkili etkenler arasında sayar. Uyku pozisyonunun etkisiyle ilgili bilgi için Uyku pozisyonları yazısına bakabilirsiniz.
Tedavi edilmezse ne olur?
Uyku apnesi yalnızca kötü uyku demek değildir. NHS, tedavi edilmeyen uyku apnesinin şu sorunların riskini artırabileceğini belirtir:
- Yüksek tansiyon
- İnme
- Tip 2 diyabet
- Kalp hastalığı
- Depresyon
- Yorgunluğa bağlı trafik ve iş kazaları
- İşte ya da okulda dikkat ve performans sorunları
NHLBI de uyku apnesinin konsantrasyon, karar verme, hatırlama ve davranışları kontrol etmede güçlüklere yol açabileceğini ve inme ile kalp krizi gibi ciddi durumların riskini artırdığını vurgular.
Gün içinde aşırı uykululuk yaşayan kişilerin araç ve tehlikeli makine kullanırken çok dikkatli olması gerekir. Direksiyon başında uyuklama hissi yaşıyorsanız araç kullanmayın ve bu durumu hekiminizle konuşun.
Bu konuda
Uyku apnesi konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Uyku apnesi nasıl teşhis edilir?
Hekim önce yakınmalarınızı ve uyku düzeninizi sorar. Yatak arkadaşınızın gözlemleri, horlama ve nefes kesilmelerini değerlendirmede çok değerlidir; mümkünse muayeneye birlikte gidin ya da gözlemlerini not alın. Hekim boyun çevresine, burun ve boğaz yapısına, bademciklere bakar; tansiyonunuzu ölçer.
Tanı uyku testiyle konur. NHS, testin genellikle evde yapılabildiğini, bazen ise bir gece klinikte kalmak gerektiğini belirtir. Test sırasında uyurken nefes alıp verme ve kalp atışı gibi değerleri kaydeden cihazlar takılır. Uyku laboratuvarında yapılan ve daha fazla değerin birlikte kaydedildiği kapsamlı uyku testine polisomnografi denir.
Test sonucunda saatte kaç kez nefesin durduğu ya da belirgin azaldığı hesaplanır. Buna apne-hipopne indeksi (AHİ) denir. NHS'nin aktardığı sınıflamaya göre:
- AHİ 5–14: hafif uyku apnesi
- AHİ 15–30: orta uyku apnesi
- AHİ 30'un üzeri: ağır uyku apnesi
Uyku apnesi nasıl tedavi edilir?
Tedavi, uyku apnesinin ağırlığına ve nedenine göre planlanır.
Yaşam tarzı değişiklikleri
NHS, hafif uyku apnesinde yaşam tarzı değişikliklerinin yeterli olabileceğini belirtir:
- Fazla kilolarınız varsa kilo vermek
- Sigarayı bırakmak
- Alkolü, özellikle yatmadan önce, azaltmak
- Sırt üstü yerine yan yatarak uyumak
CPAP cihazı
Orta ve ağır uyku apnesinde sık kullanılan tedavi CPAP (sürekli pozitif hava yolu basıncı) cihazıdır. NHS'nin anlatımıyla cihaz, uyurken burna ya da burun ve ağza takılan bir maskeye hafifçe hava pompalar; böylece hava yollarının aşırı daralması önlenir, uyku kalitesi artar ve gün içindeki yorgunluk azalabilir. NHLBI de CPAP gibi solunum cihazlarını temel tedavi seçenekleri arasında sayar. Maskeye ve cihaza alışmak zaman alabilir; maske rahatsız ediyorsa ya da hava kaçırıyorsa bunu hekiminizle konuşmanız önemlidir, çünkü düzenli kullanılmayan cihaz yarar sağlamaz.
Ağız içi aparatlar
NHS, sporcuların kullandığı diş koruyucusuna benzeyen ve uyku sırasında hava yollarını açık tutmaya yardımcı olan ağız içi aparatlardan (mandibular ilerletme aparatı) söz eder. Bu aparatlar bazı kişilerde CPAP'a seçenek olabilir; uygun olup olmadığına hekim karar verir.
Ameliyat ve diğer seçenekler
Büyük bademcikler gibi hava yolunu daraltan bir yapı varsa ameliyat önerilebilir. NHS ayrıca bazı kişilerde ağız ve yüz egzersizlerinden ve dil kasını uyaran bir cihazın yerleştirildiği hipoglossal sinir uyarımından söz eder. Hangi seçeneğin uygun olduğuna kapsamlı değerlendirme sonrasında hekim karar verir.
NHS, uyku ilaçlarının uyku apnesini kötüleştirebileceğini ve hekim önermedikçe kullanılmaması gerektiğini vurgular.
Günlük yaşamda nelere dikkat edilmeli?
Tanı konduktan sonra tedavinin düzenli sürdürülmesi ve risk etkenlerinin azaltılması uzun vadede önemlidir. NHS'nin önerileri ve pratik ipuçları şöyle özetlenebilir:
- Kilo yönetimi: Fazla kilolu kişilerde kilo vermek hava yolu üzerindeki baskıyı azaltabilir. Sürdürülebilir bir yaklaşım için Sağlıklı kilo verme yazısına bakabilirsiniz.
- Alkol: Alkol boğaz kaslarını gevşettiği için özellikle akşam saatlerinde alkolden kaçının. Ayrıntılar için Alkol ve sağlık yazısına bakabilirsiniz.
- Sigara: Sigarayı bırakmak hava yollarındaki tahrişi azaltır. Destek için Sigarayı bırakmak için adımlar yazısına göz atabilirsiniz.
- Uyku pozisyonu: Sırt üstü yerine yan yatarak uyumak bazı kişilerde nefes kesilmelerini azaltabilir.
- Uyku ilaçları: Hekim önermedikçe uyku ilacı kullanmayın.
- Cihaz bakımı: CPAP kullanıyorsanız maskeyi ve hortumları üreticinin ve sağlık ekibinin önerdiği şekilde temizleyin; maske sorunlarını hekiminize bildirin.
Hangi doktora gidilir?
Uyku apnesi şüphesinde ilk başvuru aile hekiminiz olabilir. Değerlendirme ve uyku testi genellikle göğüs hastalıkları ya da nöroloji uzmanlarının çalıştığı uyku merkezlerinde yapılır. Burun, geniz eti ve bademcik gibi üst hava yolu sorunlarının değerlendirilmesinde kulak burun boğaz uzmanı da sürece katılır. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı ile kulak burun boğaz uzmanı birlikte değerlendirme yapabilir. Konuyla ilgili doktorları uyku apnesi sayfasından, uyku testi yapan merkezleri uyku testi sayfasından inceleyebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'nin önerisine göre şu durumlarda aile hekiminize başvurun:
- Yatak arkadaşınız uykuda nefesinizin durduğunu fark ettiyse
- Uykuda hırıldayarak, boğulur gibi ya da nefes nefese uyanıyorsanız
- Yeterince uyuduğunuz hâlde gün boyu aşırı yorgun ve uykuluysanız
- Sabahları sık baş ağrısıyla uyanıyorsanız
- Çocuğunuz her gece yüksek sesle horluyor, ağzından nefes alıyor ya da uykuda nefes kesilmeleri oluyorsa
Uyku apnesi tek başına genellikle acil bir durum değildir. Ancak gece ya da gündüz ani başlayan ciddi nefes darlığı, göğüs ağrısı, dudaklarda morarma, yüzde kayma, kolda güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu gibi belirtiler acildir; beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Her horlayan kişide uyku apnesi var mıdır?
Hayır. Horlama çok yaygındır ve çoğu zaman zararsızdır. Horlamaya nefes kesilmeleri, boğulur gibi uyanma ve gündüz aşırı uykululuk eşlik ediyorsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekir.
Uyku apnesi tamamen geçer mi?
Bazı kişilerde, örneğin kilo verince ya da büyük bademcikler alınınca belirgin düzelme olabilir. Pek çok kişide ise uyku apnesi uzun süreli bir durumdur ve CPAP gibi tedavilerle kontrol altında tutulur.
Uyku testi nasıl yapılır?
Çoğu kişide test evde, gece boyunca takılan küçük bir cihazla yapılır. Bazı durumlarda uyku laboratuvarında bir gece geçirmek gerekir. Test sırasında uyurken nefes alıp verme ve kalp atışı gibi değerler, vücuda takılan algılayıcılarla kaydedilir.
CPAP cihazı ömür boyu mu kullanılır?
CPAP uyku apnesini ortadan kaldırmaz, kullanıldığı sürece hava yolunu açık tutar. Kilo verme gibi değişikliklerle ihtiyaç değişebilir; cihazın bırakılıp bırakılamayacağına hekim yeniden değerlendirme sonrasında karar verir.
Çocuklarda uyku apnesi olur mu?
Evet. NHS, büyük bademcik ve geniz etini uyku apnesiyle ilişkili etkenler arasında sayar; bu durum çocuklarda sık görülür. Her gece horlayan, ağzından nefes alan ya da uykuda nefesi kesilen çocukların hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Horlama
- Obezite
- Tip 2 diyabet
- Uyku apnesi
- Uykusuzluk (insomnia)
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
- Bademcik ameliyatı (tonsillektomi)
- CPAP / pozitif hava yolu basıncı uygulaması
- Horlama ve uyku apnesi cerrahisi
- Uyku testi (polisomnografi)
- CPAP cihazı
- Hipoglossal sinir uyarımı (uyku apnesi implantı)
- Polisomnografi (uyku testi)
- Göğüs Hastalıkları
- Kulak Burun Boğaz Hastalıkları
- Nöroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
