Mononükleoz (öpücük hastalığı) nedir? Belirtileri ve iyileşme

Mononükleoz nedir?

CDC'ye göre Epstein-Barr virüsü dünyada en yaygın insan virüslerinden biridir ve "insan herpes virüsü 4" olarak da adlandırılır. CDC, insanların çoğunun yaşamları boyunca, sıklıkla da çocuklukta bu virüsle karşılaştığını belirtir. Çocuklukta geçirilen enfeksiyon çoğu zaman belirtisiz ya da hafif bir soğuk algınlığı gibi geçer. Virüsle ilk kez ergenlikte ya da genç erişkinlikte karşılaşan kişilerde ise tipik mononükleoz tablosu daha sık görülür.

MedlinePlus'a göre mononükleoza çoğunlukla EBV yol açar; daha seyrek olarak sitomegalovirüs (CMV) gibi başka virüsler de benzer bir tabloya neden olabilir. Hastalığın adı, kanda "mononükleer" adı verilen bir grup beyaz kan hücresinin artmasından gelir.

CDC'ye göre virüs enfeksiyondan sonra vücutta sessiz (etkin olmayan) biçimde kalır. CDC, virüsün yeniden etkinleşmesi durumunda, ilk enfeksiyonun üzerinden ne kadar zaman geçmiş olursa olsun başkalarına bulaşabileceğini belirtir.

Nasıl bulaşır?

NHS ve CDC'ye göre EBV başlıca tükürük yoluyla bulaşır:

• Öpüşme
• Aynı bardak, şişe, çatal-bıçak ya da yiyeceği paylaşma
• Diş fırçası paylaşma

CDC'ye göre virüs daha seyrek olarak kan ve meni yoluyla, ayrıca kan nakli ve organ nakliyle de bulaşabilir.

Mononükleozun bulaştırıcılık süresi uzundur. NHS'e göre kişi, belirtiler başlamadan önceki 7 haftaya kadar virüsü bulaştırabilir ve belirtiler geçtikten sonra da birkaç ay boyunca bulaştırıcılığı sürebilir. Bu nedenle enfeksiyonun kimden geçtiğini anlamak çoğu zaman mümkün olmaz.

Belirtileri nelerdir?

NHS, MedlinePlus ve CDC'nin sıraladığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Yüksek ateş
• Şiddetli boğaz ağrısı; bademciklerde şişlik ve üzerlerinde beyaz-gri kaplama olabilir
• Boyunda, bazen koltuk altında lenf bezlerinde şişlik
• Belirgin yorgunluk ve halsizlik
• Baş ağrısı
• İştahsızlık ve kas ağrıları
• Ciltte döküntü

MedlinePlus'a göre daha seyrek olarak göğüs ağrısı, öksürük, sarılık (ciltte ve gözlerde sararma) ve ense sertliği görülebilir. CDC, dalak ve karaciğerde büyüme olabileceğini de belirtir.

Mononükleozun boğaz ağrısı, bakteriyel boğaz enfeksiyonuyla karıştırılabilir. Bu nedenle uzun süren, çok şiddetli ya da ateş ve aşırı yorgunlukla birlikte olan boğaz ağrısında hekime başvurmak gerekir. Bkz. Farenjit (boğaz ağrısı) ve Bademcik iltihabı

Tanı nasıl konur?

Hekim önce şikâyetlerinizi dinler, boğazınızı, boynunuzdaki lenf bezlerini ve karnınızı muayene eder. Karın muayenesinde dalağın büyüyüp büyümediğine bakılır. NHS'e göre tanı, EBV enfeksiyonunu gösteren bir kan testiyle doğrulanır. MedlinePlus'ın sıraladığı testler şunlardır:

• Tam kan sayımı: Beyaz kan hücresi sayısı normalden yüksek ya da düşük olabilir; kan yaymasında mononükleer hücrelerde artış görülebilir. Bkz. Hemogram nedir?
• Hızlı mononükleoz testi (monospot): Enfeksiyöz mononükleozda pozitif çıkar.
• EBV antikor testleri: Enfeksiyonun yeni mi yoksa geçmişte mi geçirildiğini ayırt etmeye yardımcı olur. CDC'ye göre erişkinlerin yaklaşık 10'da 9'unda geçirilmiş ya da süren EBV enfeksiyonunu gösteren antikorlar bulunur; bu yüzden sonuçların yorumu önemlidir.

Gerekirse karaciğer testleri ve karın ultrasonu da istenebilir. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri

Tedavisi ve evde bakım

CDC'ye göre mononükleozun özel bir tedavisi yoktur; tedavi belirtileri hafifletmeye yöneliktir. NHS'e göre mononükleoz bir virüs enfeksiyonu olduğu için antibiyotikler işe yaramaz ve hastalık çoğu kişide kendiliğinden geçer. NHS, CDC ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Dinlenin: Yorgunluk belirgin olabilir; vücudunuzun ihtiyacı kadar dinlenin.
• Bol sıvı alın: Su ve ılık içecekler susuz kalmayı önler.
• Boğaz ağrısı için: MedlinePlus ılık tuzlu suyla gargarayı önerir.
• Ateş ve ağrı için: Hekiminizin ya da eczacınızın önerdiği uygun ağrı kesici ve ateş düşürücüleri kullanabilirsiniz. Çocuklarda ilaç seçimini mutlaka hekime danışın.
• Ağır egzersizden kaçının: NHS, iyileşme döneminde yorucu etkinliklerden ve spordan kaçınılmasını önerir.

MedlinePlus'a göre belirtiler çok ağır olduğunda, örneğin bademcik şişliği nefes almayı zorlaştırdığında hekim steroid ilaçlar verebilir. Bu karar hekime aittir.

Antibiyotikler virüse etki etmez ve gereksiz kullanım yan etkilere yol açabilir. Bkz. Antibiyotiklerin doğru kullanımı

Dalak büyümesi ve spor

Mononükleozda dalak büyüyebilir. MedlinePlus'a göre büyümüş dalağın yırtılmasını önlemek için dalak şişkinken temas sporlarından kaçınılmalıdır. Futbol, basketbol, güreş ve dövüş sporları gibi çarpışma riski olan etkinlikler ile ağır kaldırma bu dönemde önerilmez.

Spora ne zaman dönebileceğinizi hekiminiz muayene bulgularına göre belirler. Dalak yırtılması nadir ama ciddi bir durumdur ve ani, keskin karın ağrısıyla kendini gösterebilir. Bu belirtide beklemeden acil yardım çağrılmalıdır.

Mononükleoz kimlerde daha sık görülür?

NHS'e göre mononükleoz en sık 15–24 yaş arasındaki gençlerde görülür. MedlinePlus da hastalığın en sık ergenlerde ve genç erişkinlerde görüldüğünü, ancak her yaşta ortaya çıkabileceğini belirtir. Okul, yurt ve askerlik gibi yakın temasın sık olduğu ortamlarda bulaşma kolaylaşabilir.

Küçük çocuklarda EBV enfeksiyonu çoğu zaman fark edilmeden ya da hafif bir üst solunum yolu enfeksiyonu gibi geçer. CDC'ye göre erişkinlerin büyük çoğunluğunda geçirilmiş enfeksiyonu gösteren antikorlar bulunur; yani ileri yaştaki erişkinlerin çoğu virüsle daha önce karşılaşmıştır.

Ne kadar sürer, iyileşme nasıl olur?

NHS ve CDC'ye göre çoğu kişi 2–4 hafta içinde iyileşir. MedlinePlus'a göre ateş genellikle yaklaşık 10 günde düşer; şişmiş lenf bezleri ve dalak dört hafta içinde iyileşir. Yorgunluk çoğunlukla birkaç hafta içinde geçer, ancak MedlinePlus ve CDC'ye göre bazı kişilerde iki-üç aya kadar sürebilir.

NHS'e göre kendinizi daha iyi hissetmeye başladığınızda okula ya da işe dönebilirsiniz. Bu dönemde enerjinizi dengeli kullanmak, günlük işleri kademeli olarak artırmak ve yeterli uyku almak toparlanmayı kolaylaştırır. Haftalar sonra geçmeyen yorgunluk için Halsizlik ve yorgunluk nedenleri yazısına da bakabilirsiniz.

Olası komplikasyonlar

Mononükleoz çoğu kişide sorunsuz geçer. MedlinePlus ve NHS'e göre nadiren şu komplikasyonlar gelişebilir:

• Dalak yırtılması
• Karaciğer iltihabı (hepatit) ve sarılık
• Kırmızı kan hücrelerinin yıkımına bağlı kansızlık ya da kan pulcuklarında azalma
• Bademciklerin aşırı şişmesine bağlı nefes alma veya yutma güçlüğü
• Beyin zarı iltihabı ve nöbetler gibi sinir sistemi sorunları
• NHS'e göre kalp kası iltihabı ve böbrek sorunları
• Aylarca süren yorgunluk

Nasıl korunulur?

CDC'ye göre EBV enfeksiyonuna karşı bir aşı yoktur. Bulaşma riskini azaltmak için CDC şunları önerir:

• Hasta olan kişilerle öpüşmemek
• Bardak, şişe, çatal-bıçak ve yiyecekleri paylaşmamak
• Diş fırçasını paylaşmamak

Hastalığı geçiren kişi, belirtiler geçtikten sonra da bir süre bulaştırıcı olabileceği için bu önlemlere birkaç ay dikkat etmesi yararlıdır.