Hiperparatiroidi nedir? Kalsiyum yüksekliği, belirtiler ve tedavi

Hiperparatiroidi nedir?

Paratiroid bezleri, boyunda tiroid bezinin arka yüzüne yakın yerleşmiş dört küçük bezdir. Adları benzese de tiroid bezinden farklı bir görevleri vardır. Ürettikleri paratiroid hormonu (PTH), kandaki kalsiyum düzeyini dar bir aralıkta tutar. Kalsiyum; kemiklerin, kasların, sinirlerin ve kalbin düzgün çalışması için gereklidir.

NIDDK'ye göre birincil (primer) hiperparatiroidide paratiroid bezleri aşırı çalışır ve fazla PTH, kandaki kalsiyumun gereğinden fazla yükselmesine neden olur. Bu durum zamanla kemiklerin zayıflamasına ve böbrek sorunlarına yol açabilir.

Birincil ve ikincil hiperparatiroidi

• Birincil (primer) hiperparatiroidi: Sorun paratiroid bezinin kendisindedir. Bu yazı en çok bu türü ele alır.
• İkincil (sekonder) hiperparatiroidi: MedlinePlus'a göre kanda kalsiyumun düşmesine ya da fosfatın yükselmesine yol açan başka bir durum paratiroid bezlerinin fazla çalışmasına neden olur. Böbrek hasarı ya da yetmezliği, besinlerle yeterli kalsiyum alınamaması, idrarla fazla kalsiyum kaybı, D vitamini bozuklukları ve besinlerin bağırsaktan emilim sorunları bunlara örnektir. NIDDK'ye göre çok düşük D vitamini düzeyi de ikincil hiperparatiroidiye yol açabilir; bu durum D vitamini düzeyi normale döndüğünde düzelir. Bkz. Kronik böbrek hastalığı ve D vitamini eksikliği belirtileri

Kimlerde görülür?

NIDDK'ye göre ABD'de her yıl yaklaşık 100.000 kişide birincil hiperparatiroidi gelişir ve en sık hormon bozukluklarından biridir. NIDDK'ye göre en sık 50–60 yaşları arasındaki kişileri etkiler ve kadınlarda erkeklerden 3–4 kat daha sık görülür. MedlinePlus ise hastalığın genellikle 40–65 yaşları arasında ortaya çıktığını, seyrek de olsa küçük çocuklarda da görülebileceğini belirtir.

Neden olur?

NIDDK ve MedlinePlus'a göre başlıca nedenler şunlardır:

• Paratiroid adenomu: Vakaların yaklaşık 10'da 8'inde bezlerden birinde iyi huylu bir tümör (adenom) bulunur. Adenomun neden geliştiği çoğu zaman bilinmez.
• Birden fazla adenom ya da hiperplazi: NIDDK'ye göre diğer vakaların çoğunda fazla PTH iki ya da daha fazla adenomdan ya da dört bezin hepsinin büyümesinden (hiperplazi) kaynaklanır. Çoklu endokrin neoplazi tip 1 gibi nadir kalıtsal durumlarda birden fazla bezin etkilenme olasılığı daha yüksektir.
• Paratiroid kanseri: Nadir bir nedendir.

MedlinePlus'a göre baş ve boyun bölgesine daha önce ışın tedavisi uygulanmış olması ve bazı kalıtsal sendromlar (örneğin çoklu endokrin neoplazi tip 1) risk etkenleri arasındadır.

Belirtileri nelerdir?

NIDDK'ye göre birincil hiperparatiroidisi olan kişilerin çoğunda hiçbir belirti yoktur. MedlinePlus'a göre birçok kişide hastalık, başka bir nedenle yapılan rutin kan testlerinde kalsiyum yüksekliği görülerek fark edilir.

Belirti olduğunda NIDDK ve MedlinePlus şunları sayar:

• Yorgunluk ve halsizlik
• Kas güçsüzlüğü
• Kemik ve eklem ağrıları
• Depresyon, unutkanlık ve dikkat sorunları
• Sık idrara çıkma
• MedlinePlus'a göre kolay kırılabilen kemikler ve böbrek taşı

NIDDK'ye göre daha ağır hastalığı olan kişilerde iştahsızlık, bulantı, kusma, kabızlık, bilinç bulanıklığı (konfüzyon) ve susama ile idrar miktarında artış görülebilir.

NIDDK'ye göre belirtiler ortaya çıktığında çoğu zaman hafiftir ve başka pek çok hastalığın belirtilerine benzer. Bu nedenle rutin kan testlerinde kalsiyumun yüksek bulunması önemsenmeli ve hekimle değerlendirilmelidir. Kalsiyum yüksekliği saptandığında hekiminiz, nedenini anlamak için PTH başta olmak üzere ek testler isteyebilir.

Olası sorunlar

NIDDK ve MedlinePlus'ın saydığı başlıca sorunlar şunlardır:

• Kemik zayıflığı ve kemik erimesi (osteoporoz): NIDDK'ye göre hastalık kemikleri zayıflatabilir; MedlinePlus'a göre kemikler kolay kırılabilir hâle gelebilir. Bkz. Osteoporoz nedir?
• Böbrek taşı: Kanda ve idrarda artan kalsiyum böbreklerde taş oluşumuna yol açabilir. Bkz. Böbrek taşı belirtileri
• Süregen böbrek hastalığı
• MedlinePlus'a göre yüksek tansiyon ve kalp hastalığı

Tanı nasıl konur?

NIDDK'ye göre tanı, kan testlerinde hem kalsiyumun hem de PTH'nin yüksek bulunmasıyla konur. MedlinePlus'ın sıraladığı diğer testler şunlardır:

• Kan testleri: Kalsiyum, PTH, fosfor, magnezyum, D vitamini, alkalen fosfataz ve böbrek fonksiyon testleri. NIDDK'ye göre birincil hiperparatiroidisi olanlarda D vitamini düşüklüğü sık görüldüğü için D vitamini düzeyine de bakılır.
• 24 saatlik idrar testi: İdrarla atılan kalsiyum miktarını ölçer. NIDDK'ye göre bu test, birincil hiperparatiroidiyi böbrek hastalığına bağlı hiperparatiroididen ayırmaya ve nadir bir kalıtsal durum olan ailesel hipokalsiürik hiperkalsemiyi dışlamaya yardımcı olur.
• Kemik yoğunluğu ölçümü: Kemik kaybını değerlendirir. Bkz. Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA)
• Böbrek görüntülemesi: Böbrek taşı ya da kalsiyum birikimi açısından ultrason, tomografi ya da röntgen
• Paratiroid bezlerinin görüntülenmesi: NIDDK'ye göre cerrahlar ameliyattan önce çıkarılacak bezin yerini bulmak için çoğunlukla sestamibi sintigrafisi, ultrason ve bilgisayarlı tomografiden yararlanır. Sestamibi taramasında damardan az miktarda radyoaktif madde verilir; fazla çalışan bez bu maddeyi tutar ve özel bir kamerayla görüntülenir. Bkz. Sintigrafi nedir?

Tedavi

Ameliyat

NIDDK'ye göre fazla çalışan bez ya da bezlerin ameliyatla çıkarılması, birincil hiperparatiroidiyi tedavi etmenin tek güvenilir yoludur. NIDDK'ye göre belirgin belirtileri ya da hastalığa bağlı sorunları olan kişilere ameliyat önerilir; belirtisi olmayanlarda ise kılavuzlarda yer alan şu durumlar dikkate alınır:

• Kan kalsiyumunun normalin belirgin üzerinde olması
• Kemik yoğunluğu ölçümünde belirgin azalma
• Böbrek taşı ya da görüntülemede böbrekte kalsiyum birikimi
• Ayakta ya da oturur durumdan düşme gibi küçük bir zorlanmayla oluşan kemik kırığı
• 50 yaşından genç olmak

NIDDK'ye göre iki ana ameliyat türü vardır. Yalnız bir bezin fazla çalıştığı düşünüldüğünde boyunda küçük bir kesiyle yapılan sınırlı (odaklanmış) ameliyat uygulanabilir; bu ameliyattan sonra çoğu zaman aynı gün eve dönülür. Dört bezin de incelenmesi gerektiğinde daha geniş bir kesiyle yapılan ameliyatta genellikle genel anestezi uygulanır ve bir gece hastanede kalmak gerekebilir.

MedlinePlus'a göre ameliyatın olası sorunları arasında paratiroid bezlerinin az çalışması (hipoparatiroidi) ve ses tellerini hareket ettiren sinirin zarar görmesi bulunur. NIDDK'ye göre sinir hasarı nadirdir, çoğunlukla ses kısıklığına yol açar ve genellikle kendiliğinden düzelir; ameliyattan sonra kalsiyum düşebilir, ancak bu genellikle birkaç gün ya da hafta içinde normale döner. Ameliyat öncesinde bu riskler, ameliyatın beklenen yararları ve ameliyat sonrası kontrol planı cerrahınızla ayrıntılı olarak konuşulmalıdır.

İzlem

NIDDK ve MedlinePlus'a göre belirtisi olmayan ve hafif hastalığı olan kişilerde düzenli kontrollerle izlem bir seçenek olabilir. NIDDK'ye göre uzun süreli izlem; düzenli hekim kontrollerini, kalsiyum ve böbrek işlevleri için yılda bir kan testini ve 1–2 yılda bir kemik yoğunluğu ölçümünü içerir. NIDDK ve MedlinePlus bu dönemde bol sıvı içmeyi, düzenli fiziksel etkinliği ve tiyazid türü idrar söktürücü ilaçlardan kaçınmayı önerir. İzlem sürecinde kalsiyum düzeyinde belirgin yükselme, kemik yoğunluğunda azalma, böbrek taşı ya da yeni belirtiler ortaya çıkarsa tedavi planı yeniden değerlendirilir; bu nedenle kontrolleri aksatmamak önemlidir.

İlaçlar

NIDDK'ye göre ameliyat olamayan ya da olmak istemeyen bazı kişilerde kalsiyumu düşüren ilaçlar ya da kemikleri güçlendiren ilaçlar kullanılabilir. MedlinePlus'a göre menopoz sonrası bazı kadınlarda hormon tedavisi de seçenekler arasındadır. İlaç seçimi hekim tarafından yapılır.

İkincil hiperparatiroidide

MedlinePlus'a göre başka bir hastalığa bağlı hiperparatiroidisi ve D vitamini düşüklüğü olan kişilere D vitamini verilebilir. Neden böbrek hastalığı ya da yetmezliği ise ek kalsiyum ve D vitamini, besinlerle alınan fosfatın kısıtlanması, ilaç tedavisi, diyaliz ya da böbrek nakli gibi seçenekler kullanılabilir; PTH düzeyi kontrol edilemeyecek kadar yükselirse paratiroid ameliyatı gerekebilir.

Hekiminize sorabileceğiniz sorular

Hiperparatiroidi tanısı aldığınızda tedavi seçenekleri hekiminizle birlikte değerlendirilir. Görüşmede şu soruları konuşabilirsiniz:

• Hastalığım birincil mi, yoksa başka bir duruma bağlı ikincil hiperparatiroidi mi?
• Kemiklerim ve böbreklerim etkilenmiş mi; hangi testler gerekli?
• Benim durumumda ameliyat mı, izlem mi öneriliyor ve neden?
• İzlem seçilirse kontroller hangi aralıklarla yapılacak?
• Ameliyat olursam hangi bezin fazla çalıştığı nasıl belirlenecek?
• Kullandığım ilaçlar ya da takviyeler kalsiyum düzeyimi etkiliyor mu?

Beslenme ve günlük yaşam

NIDDK'ye göre birincil hiperparatiroidisi olan kişilerin besinlerle aldıkları kalsiyumu kısıtlamalarına gerek yoktur. D vitamini düzeyi düşükse NIDDK'ye göre takviye kullanmanız gerekir; ne kadar kullanacağınızı hekiminiz belirler. NIDDK'ye göre sağlıklı paratiroid dokusunun tamamını kaybeden ve kalıcı kalsiyum düşüklüğü gelişen kişilerin ise ömür boyu kalsiyum ve D vitamini almaları gerekir.

Ayrıca:

• Böbrek taşı riskini azaltmak için yeterli sıvı alın.
• Kemik sağlığınızı korumak için düzenli fiziksel etkinlikte bulunun.
• Kalsiyum ya da D vitamini içeren takviyeleri hekiminize danışmadan başlamayın ya da bırakmayın.
• Kontrol kan testlerinizi ve kemik yoğunluğu ölçümlerinizi aksatmayın.