Kısaca
D vitamini, vücudun kalsiyum ve fosforu dengelemesine yardımcı olarak kemiklerin, dişlerin ve kasların sağlığını destekler. Eksikliği çoğu zaman belirti vermez; ilerlediğinde kemik ve kas ağrıları, kas güçsüzlüğü, yorgunluk ve kırık riskinde artış görülebilir. Uzun süre kapalı ortamda kalanlar, cildinin büyük kısmını örten giyim tercih edenler, koyu tenliler, ileri yaştakiler ve bazı bağırsak hastalıkları olanlar daha fazla risk altındadır. Tanı kan testiyle konur; takviye kullanımı hekimin önerisiyle yapılmalıdır.
D vitamini ne işe yarar?
D vitamininin en bilinen görevi, bağırsaklardan kalsiyum emilimine yardımcı olmak ve vücuttaki kalsiyum ile fosfat düzeylerini dengelemektir. Bu mineraller kemiklerin, dişlerin ve kasların sağlığı için gereklidir. D vitamini ayrıca:
- Kasların düzgün çalışmasına katkıda bulunur
- Sinir sisteminin işleyişini destekler
- Bağışıklık sisteminin bakteri ve virüslerle mücadelesinde rol oynar
D vitamini yetersiz olduğunda vücut besinlerden yeterli kalsiyumu emilemez. Bunu dengelemek için kemiklerden kalsiyum çekilir; zamanla kemikler yumuşar ve zayıflar.
D vitamini nereden alınır?
Güneş ışığı
Vücudun D vitamininin büyük bölümü, açık havada güneş ışığı cilde doğrudan temas ettiğinde ciltte üretilir. Güneş ışığının etkisi mevsime, günün saatine, bulunduğunuz enleme, cilt renginize ve ne kadar cildinizin açık olduğuna göre değişir. Kış aylarında güneş ışınlarının açısı nedeniyle ciltte D vitamini üretimi belirgin şekilde azalır. Cam arkasından alınan güneş ışığı ise D vitamini üretimine katkı sağlamaz.
Güneşten yararlanırken cildinizi yakmamaya dikkat edin. Güneş yanığı cilt kanseri riskini artırır; bu nedenle uzun süre güneşte kalacaksanız koruyucu önlemleri ihmal etmeyin.
Besinler
D vitamini doğal olarak az sayıda besinde bulunur:
- Yağlı balıklar (somon, sardalya, alabalık, ringa, uskumru gibi)
- Yumurta sarısı
- Kırmızı et ve karaciğer
- D vitamini ile zenginleştirilmiş süt, yoğurt, kahvaltılık gevrek gibi ürünler
Yalnızca beslenmeyle yeterli D vitamini almak çoğu zaman zordur; bu nedenle güneş ışığı önemli bir kaynaktır.
Kimler D vitamini eksikliği açısından risk altında?
Aşağıdaki gruplarda D vitamini düzeyi daha sık düşük bulunur:
- Evden çıkamayan, uzun süre kapalı ortamda kalan veya bakım evinde yaşayan kişiler
- Dışarıdayken cildinin büyük bölümünü örten giysiler giyen kişiler
- Koyu tenli kişiler (koyu ten, güneşten D vitamini üretimini azaltır)
- 65 yaş üstündeki kişiler
- Gebe ve emziren kadınlar
- Yalnızca anne sütüyle beslenen bebekler
- Crohn hastalığı, çölyak hastalığı, ülseratif kolit gibi yağ emilimini bozan hastalıkları olan kişiler
- Obezitesi olan kişiler ve mide küçültme ameliyatı geçirmiş olanlar
- Bazı karaciğer ve böbrek hastalıkları olanlar
Güneşli bir ülkede yaşamak tek başına yeterli D vitamini düzeyini sağlamayabilir; yaşam tarzı, giyim ve günlük rutin de belirleyicidir.
D vitamini eksikliğinin belirtileri nelerdir?
Hafif eksiklik çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin kan testlerinde fark edilir. Eksiklik uzun sürdüğünde ve belirginleştiğinde şu belirtiler görülebilir:
- Kemik ağrısı; özellikle sırt, omuz, kaburga, leğen kemiği ve bacaklarda
- Kas güçsüzlüğü; merdiven çıkmakta veya oturduğu yerden kalkmakta zorlanma
- Yürüme şeklinde değişiklik, çabuk yorulma
- Kas krampları, seğirmeler ve karıncalanma
- Kemiklerde kırılganlık ve kırık riskinde artış, özellikle kalça, bel ve ayaklarda
Bu belirtiler pek çok başka durumda da görülebilir. Sürekli yorgunluk ve yaygın ağrı gibi belirsiz şikâyetlerin nedeni D vitamini eksikliği olabileceği gibi başka bir hastalık da olabilir; bu nedenle değerlendirme gerekir.
Yetişkinlerde osteomalazi
Yetişkinlerde uzun süreli ve belirgin D vitamini eksikliği "osteomalazi" denen kemik yumuşamasına yol açabilir. Osteomalazi kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü ve kırık riskiyle kendini gösterir.
Çocuklarda raşitizm
Çocuklarda ağır D vitamini veya kalsiyum eksikliği, kemiklerin yumuşayıp zayıfladığı raşitizme neden olabilir. En belirgin bulgusu bacaklarda dışa doğru eğrilmedir (O bacak). El bileklerinde şişlik ve hassasiyet, büyümede gerilik ve diş çıkışında gecikme de görülebilir.
Bu konuda
D vitamini eksikliği konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
D vitamini eksikliği nasıl teşhis edilir?
Tanı, kanda D vitamini düzeyini gösteren bir testle konur. Hekim gerekli görürse kalsiyum, fosfat ve paratiroid hormonu gibi ilişkili değerleri de kontrol edebilir. Kemik ağrısı veya kırık öyküsü olan kişilerde röntgen veya kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) istenebilir.
Herkesin rutin olarak D vitamini testi yaptırmasına gerek yoktur. Testin gerekip gerekmediğine, risk faktörlerinize ve şikâyetlerinize göre hekiminiz karar verir.
D vitamini eksikliği nasıl tedavi edilir?
Tedavi, eksikliğin derecesine ve altta yatan nedene göre planlanır:
- D vitamini takviyesi: Eksiklik saptandığında hekim uygun bir takviye önerir. Hangi miktarda ve ne kadar süreyle kullanılacağı kişiye göre belirlenir.
- Kalsiyum: Gerekli görülürse kalsiyum desteği eklenebilir.
- Güneşten bilinçli yararlanma: Cildi yakmadan, düzenli olarak açık havada vakit geçirmek
- Beslenme: D vitamini ve kalsiyum içeren besinlere düzenli yer vermek
- Altta yatan hastalığın tedavisi: Bağırsak hastalıkları gibi emilimi bozan durumların yönetimi
Takviye başladıktan sonra hekim, düzeyin yeterli seviyeye ulaşıp ulaşmadığını görmek için kontrol testi isteyebilir.
Fazla D vitamini de zararlı olabilir
D vitamini "ne kadar çok o kadar iyi" mantığıyla kullanılmamalıdır. Yüksek miktarlarda ve uzun süre takviye kullanmak, vücutta kalsiyumun aşırı birikmesine yol açabilir. Bu durum kemiklere, böbreklere ve kalbe zarar verebilir. Her yaş grubu için güvenli kabul edilen bir üst sınır vardır. Bu nedenle:
- Hekim önermeden yüksek içerikli takviyeler kullanmayın.
- Birden fazla ürün kullanıyorsanız (örneğin multivitamin ve ayrı D vitamini) toplam miktarı hekiminize veya eczacınıza danışın.
- Takviyeleri çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.
Güneş ışığıyla ciltte üretilen D vitamini ise aşırı düzeye ulaşmaz; ancak güneş yanığı riskine dikkat etmek gerekir.
D vitamini hakkında doğru bilinen yanlışlar
D vitamini çok konuşulan bir konu olduğu için hakkında pek çok yanlış bilgi de dolaşır:
- "Herkes D vitamini takviyesi kullanmalı." Takviye ihtiyacı kişiden kişiye değişir. Risk gruplarında ve kış aylarında takviye önerilebilir; ancak doğru miktarı ve süreyi belirlemek için hekime danışmak gerekir.
- "D vitamini her hastalığı önler." D vitamini kemik, kas ve bağışıklık sistemi için önemlidir; ancak eksikliği olmayan kişilerde yüksek miktarda takviye kullanmanın pek çok hastalığı önlediğine dair güçlü kanıt yoktur.
- "Güneşte ne kadar uzun kalırsam o kadar iyi." Kısa süreli ve düzenli güneş ışığı yeterli olabilir. Uzun süre güneşte kalmak ve cildi yakmak cilt kanseri riskini artırır.
- "Kan testim bir kez normal çıktı, bir daha gerek yok." D vitamini düzeyi mevsime ve yaşam koşullarına göre değişebilir. Risk grubundaysanız hekiminiz belirli aralıklarla kontrol önerebilir.
- "Takviyeyi ne zaman alırsam alayım fark etmez." D vitamini yağda çözünen bir vitamindir; bazı ürünlerin yemekle birlikte alınması önerilir. Kullanım şeklini hekiminize veya eczacınıza sorun.
Kemik sağlığını bir bütün olarak düşünün
D vitamini kemik sağlığının yalnızca bir parçasıdır. Yeterli kalsiyum alımı, düzenli yürüyüş ve kas güçlendirici egzersizler, sigaradan uzak durmak ve alkolü sınırlamak da kemiklerin güçlü kalmasına katkı sağlar.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize başvurmanız önerilir:
- Uzun süredir devam eden kemik veya kas ağrısı, kas güçsüzlüğü ya da merdiven çıkma gibi günlük işlerde zorlanma
- Basit düşmelerle kırık oluşması
- Risk gruplarından birindeyseniz (uzun süre kapalı ortamda kalma, ileri yaş, gebelik, emzirme, bağırsak hastalığı gibi) ve takviye ihtiyacınızı değerlendirmek istiyorsanız
- Çocuğunuzda bacaklarda eğrilik, büyüme geriliği veya diş çıkışında belirgin gecikme fark ettiyseniz
- D vitamini takviyesi kullanırken aşırı susama, sık idrara çıkma, bulantı, kusma, iştahsızlık veya kabızlık gibi belirtiler gelişirse
Acil durumlar: Kas kramplarıyla birlikte ağız çevresinde uyuşma, ellerde kasılma, nöbet geçirme veya bilinç bulanıklığı gibi kalsiyum dengesizliğini düşündüren belirtiler ortaya çıkarsa ya da yüksek miktarda takviye yutulduysa (özellikle çocuklarda) vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
D vitamini eksikliği yorgunluk yapar mı?
D vitamini eksikliği kas güçsüzlüğü ve ağrıyla birlikte çabuk yorulmaya yol açabilir. Ancak yorgunluğun kansızlık, tiroid hastalıkları ve uyku sorunları gibi pek çok nedeni vardır. Tek başına yorgunluk nedeniyle D vitamini kullanmaya başlamadan önce hekim değerlendirmesi önerilir.
Güneşlenmek D vitamini için yeterli mi?
Pek çok kişi yaz aylarında güneş ışığından yeterli D vitamini üretebilir. Ancak kış aylarında, kapalı ortamda çok vakit geçirenlerde, cildin büyük kısmının örtülü olduğu durumlarda ve koyu tenli kişilerde bu yeterli olmayabilir. Cam arkasından alınan güneş ışığı etkili değildir.
D vitamini takviyesini kendim kullanabilir miyim?
Takviyelerin çoğu reçetesiz satılsa da, kullanmadan önce hekiminize danışmanız önerilir. Fazla D vitamini kalsiyumun vücutta birikmesine yol açarak böbrek ve kalbe zarar verebilir. Uygun miktarı ve süreyi hekiminiz belirler.
D vitamini eksikliği için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur. Kemik erimesi, belirgin kemik ağrısı veya kalsiyum dengesizliği gibi durumlarda iç hastalıkları, endokrinoloji ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanlarına yönlendirme yapılabilir.
D vitamini eksikliği saç dökülmesi yapar mı?
D vitamini eksikliği ile saç dökülmesi arasında ilişki olabileceği düşünülse de saç dökülmesinin demir eksikliği, tiroid hastalıkları, hormonal değişiklikler ve stres gibi pek çok nedeni vardır. Saç dökülmesi yaşıyorsanız tek bir nedene odaklanmak yerine hekiminizle birlikte kapsamlı bir değerlendirme yapmanız daha doğru olur.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
