Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) nedir?

DEXA nedir, nasıl çalışır?

DEXA, İngilizce "dual-energy X-ray absorptiometry" ifadesinin kısaltmasıdır. Cihaz, iki farklı enerji düzeyinde çok düşük dozlu X ışını gönderir. Kemik ve yumuşak dokular bu iki enerjiyi farklı oranlarda soğurduğu için bilgisayar, ölçülen bölgedeki kemiğin mineral içeriğini hesaplayabilir.

MedlinePlus, DEXA'nın en yaygın kemik yoğunluğu ölçüm yöntemi olduğunu ve düşük dozlu X ışını kullandığını belirtir. Kuruma göre bir akciğer filmiyle alınan radyasyon, DEXA'dan alınandan daha fazladır. NHS de DEXA'daki radyasyon dozunun düşük olduğunu, bu nedenle sağlık risklerinin standart röntgenlere göre çok daha az olduğunu ifade eder.

Sıradan bir röntgen ancak belirgin kemik kaybını gösterebilir. DEXA ise kemik yoğunluğundaki küçük azalmaları sayısal olarak ölçebildiği için kemik erimesinin daha erken saptanmasına olanak tanır.

Merkezi ve çevresel ölçüm

MedlinePlus iki tür ölçümden söz eder:

• Merkezi DEXA: Kişi yumuşak bir masaya uzanır, tarayıcı bel omurlarının ve kalçanın üzerinden geçer. Tanı ve izlem için temel yöntem budur.
• Çevresel (periferik) DEXA: Bilek, parmak, bacak veya topukta ölçüm yapan daha küçük cihazlardır. Tarama amacıyla kullanılabilir; ancak tanı ve tedavi kararlarında çoğunlukla merkezi ölçüm esas alınır.

NHS ayrıca bazı tüm vücut taramalarında kemik yanında vücuttaki yağ ve kas miktarının da ölçülebildiğini belirtir.

Kimlere önerilir?

DEXA herkese rutin olarak yapılmaz; kemik erimesi açısından risk taşıyan kişilerde hekim tarafından istenir. NHS'nin sıraladığı başlıca durumlar şunlardır:

• Hafif bir düşme veya küçük bir darbe sonrası kemik kırılmış olması
• Kemik yoğunluğunu azaltabilen romatoid artrit gibi hastalıklar
• Uzun süre, NHS'nin örneğiyle 3 ay veya daha uzun, ağızdan kortizon türü (glukokortikoid) ilaç kullanılması
• Erken menopoz ya da 45 yaşından önce yumurtalıkların alınmış olması (hormon tedavisi almayanlarda)
• Menopoz sonrası dönemde sigara içmek veya çok alkol kullanmak, ailede kalça kırığı öyküsü ya da düşük beden kitle indeksi (NHS 21'in altını örnek verir)
• Adet dönemleri arasında bir yıldan uzun boşluklar olması

Bunların yanında hekiminiz; yaş, hormon düzeyleri, bazı ilaçlar, uzun süre hareketsizlik veya beslenme sorunları gibi başka etkenleri de göz önünde bulundurabilir. MedlinePlus, testin yalnız tanı için değil, kemik kaybının izlenmesi, tedavinin işe yarayıp yaramadığının takibi ve kırık riskinin öngörülmesi için de kullanıldığını belirtir.

Hazırlık

NHS'ye göre DEXA için özel bir hazırlık gerekmez. Yine de bazı pratik noktalar vardır:

• Kalsiyum takviyesi: MedlinePlus, testten önceki 24 saat içinde kalsiyum takviyesi alınmamasını belirtir. Hekiminizin önerdiği ilaçları kendi başınıza kesmeyin; yalnızca takviyelerle ilgili bu ayrıntıyı ekiple konuşun.
• Giysiler: NHS, taranacak bölgeye göre giyinik kalınabileceğini; ancak fermuar, kanca veya toka gibi metal parçalı giysilerin çıkarılması gerektiğini, bazen önlük giyilebileceğini belirtir.
• Yakın tarihli kontrastlı çekim: Kısa süre önce baryumlu veya kontrast maddeli bir tetkik yaptırdıysanız bunu söyleyin; ölçümü etkileyebilir ve tarihin ertelenmesi gerekebilir.
• Gebelik olasılığı: Düşük doz da olsa X ışını kullanıldığı için gebelik olasılığınızı bildirin.

Çekim nasıl yapılır?

NHS'nin anlatımına göre işlem şöyle ilerler:

1. Düz bir X ışını masasına sırtüstü uzanırsınız.
2. Geniş bir tarama kolu vücudunuzun üzerinden geçerek iskeletin merkezindeki kemik yoğunluğunu ölçer. Ölçüm çoğunlukla kalça ve bel omurlarından yapılır.
3. Bu sırada ölçülen bölgeden dar bir düşük dozlu X ışını demeti geçer.
4. Ölçüm boyunca hareketsiz kalmanız istenir; bacaklarınız bir destek üzerine yerleştirilebilir.

NHS, taramanın genellikle 10 ile 20 dakika sürdüğünü ve çoğunlukla bir radyografer tarafından yapıldığını belirtir. Kapalı bir tünel yoktur; cihazın kolu vücudun üzerinde açık bir şekilde hareket eder. İşlem sonrasında aynı gün evinize dönebilirsiniz.

Sonuçlar: T skoru ve Z skoru

DEXA sonucu, kemik yoğunluğunuzun başka bir grupla karşılaştırılmasıyla ifade edilir.

T skoru

NHS, ölçümünüz ile genç ve sağlıklı bir yetişkinin ortalaması arasındaki farka T skoru dendiğini açıklar. Fark, standart sapma (SD) birimiyle gösterilir. MedlinePlus'ın aktardığı sınırlar şöyledir:

• -1,0 ve üzeri: Normal aralık
• -1,1 ile -2,4 arası: Kemik kaybı, yani osteopeni olabilir
• -2,5 ve altı: Büyük olasılıkla osteoporoz

T skoru eksi yönde büyüdükçe kemik yoğunluğu, genç yetişkin ortalamasının daha altında demektir. Menopoz sonrası kadınlarda ve ileri yaştaki erkeklerde değerlendirme çoğunlukla T skoruna göre yapılır.

Z skoru

NHS, ölçümünüzün aynı yaştaki birinin ortalamasıyla karşılaştırılmasına Z skoru dendiğini belirtir. MedlinePlus'a göre bu karşılaştırmada yaş yanında cinsiyet ve köken de dikkate alınır. NHS'ye göre Z skorunun -2'nin altında olması, kemik yoğunluğunun yaşına göre beklenenden düşük olduğunu gösterir. Bu durum, kemik kaybına yol açan başka bir neden olup olmadığının araştırılmasını gerektirebilir. Z skoru çocuklarda, gençlerde ve menopoz öncesi kadınlarda daha fazla önem taşır.

Sonuç tek başına karar vermez

Kemik yoğunluğu, kırık riskini belirleyen etkenlerden yalnızca biridir. Hekiminiz DEXA sonucunu; yaşınız, daha önceki kırıklarınız, düşme riskiniz, kullandığınız ilaçlar ve aile öykünüzle birlikte değerlendirir. Gerekirse kırık riskini hesaplayan araçlardan ve ek kan testlerinden yararlanır. Tedavi, beslenme ve egzersiz önerileri bu bütüncül değerlendirmeye göre kişiye özel olarak planlanır.

Sonuçtan sonra neler olabilir?

DEXA sonucunuz hekiminizin kemik sağlığınızla ilgili planını şekillendirmesine yardımcı olur. Sonuca ve risk durumunuza göre şu adımlar gündeme gelebilir:

• Nedeni araştırmak: Özellikle Z skoru düşükse ya da genç yaşta kemik kaybı saptandıysa, kemik yoğunluğunu azaltabilecek hormon, böbrek, sindirim veya beslenme sorunlarını araştırmak için kan ve idrar testleri istenebilir.
• Yaşam tarzı önerileri: Düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme, sigarayı bırakma ve alkolü sınırlama kemik sağlığını destekleyen genel önerilerdir.
• Düşmeleri önlemek: Evde kaygan zeminler, yetersiz aydınlatma, görme sorunları ve denge bozukluğu gibi düşme risklerinin azaltılması, kırıkları önlemede kemik yoğunluğu kadar önemlidir.
• İlaç tedavisi: Kırık riski yüksek bulunan kişilerde hekim, kemik kaybını yavaşlatan ilaçları değerlendirebilir. Takviye ve ilaçların türünü ve miktarını kendi başınıza belirlemeyin.

İzlem ve tekrar ölçüm

Kemik yoğunluğu yavaş değişen bir ölçümdür. Bu nedenle tekrar ölçüm aralığını, ilk sonucunuza, risk durumunuza ve başlanan tedaviye göre hekiminiz belirler. İzlem ölçümlerinin mümkünse aynı cihazla ya da aynı merkezde yapılması, sonuçların daha doğru karşılaştırılmasına yardımcı olur; çünkü farklı cihazlar arasında küçük ölçüm farkları olabilir. Önceki raporlarınızı yanınızda götürmeniz de karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Sınırlılıklar ve riskler

• Radyasyon: Doz düşüktür. MedlinePlus, uzmanların çoğunun bu riski, kırık oluşmadan osteoporozu saptamanın yararına göre çok düşük bulduğunu belirtir.
• Ölçümü etkileyen durumlar: Omurgada belirgin kireçlenme, eski kırıklar, metal implantlar veya ağır omurga eğriliği bel ölçümünü yanıltıcı biçimde yüksek gösterebilir; bu durumda başka bölgeden ölçüm yapılabilir.
• Kırığı öngörmede tek başına yetersizlik: Normal sonuç kırık olmayacağı anlamına gelmez; düşme riski de önemlidir.