Ensefalit (beyin iltihabı) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Ensefalit nedir?

"Ensefalit" sözcüğü beyin anlamına gelen "ensefalon" ile iltihap anlamına gelen "-it" ekinden oluşur. MedlinePlus ensefaliti, beynin çoğunlukla enfeksiyonlara bağlı olarak tahriş olması ve iltihaplanarak şişmesi olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre virüs vücuda girdikten sonra beyin dokusu şişer; bu şişlik sinir hücrelerine zarar verebilir, beyinde kanamaya ve beyin hasarına yol açabilir.

Ensefalit, menenjitten farklı bir hastalıktır. Menenjit hakkında bilgi için Menenjit belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

NHS'e göre her yaştan insan ensefalit geçirebilir; ancak çok küçük çocuklar ve ileri yaştaki kişiler en fazla risk altındadır. MedlinePlus'a göre ensefalit nadir görülür; yaşamın ilk yılında daha sıktır ve yaş ilerledikçe sıklığı azalır. Çok küçük çocuklarda ve yaşlılarda hastalığın ağır seyretme olasılığı daha yüksektir.

Nedenleri nelerdir?

NHS'e göre ensefalitin nedeni her zaman anlaşılamaz. NHS ve MedlinePlus olası nedenleri şöyle sıralar:

Virüs enfeksiyonları

MedlinePlus'a göre ensefalitin en sık nedeni virüslerdir ve birçok virüs türü buna yol açabilir. Farklı virüsler farklı coğrafi bölgelerde görülür ve vakaların çoğu belirli bir mevsimde ortaya çıkar. Örnekler şunlardır:

• Herpes simpleks virüsü: Uçuğa yol açan virüstür. NHS'e göre çok seyrek de olsa bu virüs beyne yayılarak ensefalite yol açabilir. MedlinePlus'a göre yenidoğanlar dahil her yaşta daha ağır seyreden vakaların başlıca nedenidir.
• Suçiçeği virüsü: NHS bu virüsü de olası nedenler arasında sayar. Bkz. Suçiçeği
• Sivrisinek ve kenelerle yayılan virüsler: NHS; sivrisineklerle yayılan Japon ensefalitini ve kenelerle yayılan kene kaynaklı ensefaliti örnek gösterir. MedlinePlus, Batı Nil virüsünü de sayar.
• Kuduz: NHS'e göre kuduz, memeli hayvanlar aracılığıyla yayılan ve ensefalite yol açabilen bir hastalıktır. Bkz. Kuduz riskli temas

MedlinePlus ayrıca adenovirüs, koksaki virüsü, sitomegalovirüs ve ekovirüsü ensefalite yol açabilen diğer virüsler arasında sayar. MedlinePlus'a göre virüslerle karşılaşma; enfekte bir kişinin burun, ağız ya da boğazından saçılan damlacıkların solunması, kirlenmiş yiyecek ve içecekler, sivrisinek, kene ve diğer böcek ısırıkları ya da deri teması yoluyla olabilir.

Bağışıklık sistemine bağlı (otoimmün) ensefalit

NHS'e göre bazen bağışıklık sisteminde bir şeyler ters gider ve sistem yanlışlıkla beyne saldırarak iltihaba yol açar. MedlinePlus da otoimmün hastalıkları olası nedenler arasında sayar.

Daha seyrek nedenler

NHS'e göre bakteri ve mantar enfeksiyonları, virüslere göre çok daha seyrek nedenlerdir. MedlinePlus; Lyme hastalığı, frengi ve tüberküloz gibi bakteriyel enfeksiyonları, bağışıklığı zayıflamış kişilerde görülen bazı parazit enfeksiyonlarını, aşılara karşı alerjik tepkiyi ve kanserin etkilerini de diğer olası nedenler arasında sayar.

MedlinePlus, düzenli aşılamanın kızamık, kabakulak, çocuk felci, kuduz, kızamıkçık ve suçiçeğine bağlı ensefaliti büyük ölçüde azalttığını belirtir.

Belirtileri nelerdir?

NHS'e göre ensefalit çoğu zaman gribe benzer belirtilerle başlar: yüksek ateş ve baş ağrısı. Bunu, saatler, günler ya da haftalar içinde daha ciddi belirtiler izleyebilir. MedlinePlus'a göre bazı kişilerde ensefalit belirtilerinden önce soğuk algınlığı ya da mide enfeksiyonu belirtileri görülebilir.

Genel belirtiler

MedlinePlus'a göre enfeksiyon çok ağır olmadığında belirtiler başka hastalıklara benzeyebilir: çok yüksek olmayan ateş, hafif baş ağrısı, enerji düşüklüğü ve iştahsızlık. MedlinePlus'ın sıraladığı diğer belirtiler şunlardır:

• Sakarlık, dengesiz yürüme
• Bilinç bulanıklığı, yönelim kaybı
• Uyuklama, aşırı uyku hâli
• Sinirlilik ya da öfkeyi kontrol etmekte güçlük
• Işığa karşı hassasiyet
• Ense ve sırtta sertlik (bazen)
• Kusma

NHS'e göre ciddi belirtiler arasında bilinç bulanıklığı ya da yönelim kaybı, nöbet (havale), kişilik ve davranış değişiklikleri, konuşma güçlüğü, vücudun bazı bölümlerinde güçsüzlük ya da hareket kaybı ve bilinç kaybı yer alır. Bu belirtiler acildir.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda

MedlinePlus'a göre yenidoğanlarda ve küçük bebeklerde belirtileri tanımak daha zor olabilir. Şunlara dikkat edilmelidir:

• Vücutta katılık
• Huzursuzluk ve sık ağlama; bu belirtiler bebek kucağa alındığında artabilir
• Beslenme güçlüğü
• Başın tepesindeki yumuşak bölgede (bıngıldak) kabarıklık
• Kusma

Ateşli bir bebekte bu belirtilerden biri varsa vakit kaybetmeden acil değerlendirme gerekir. Bkz. Bebek ve çocuklarda ateş

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim önce muayene eder ve belirtileri sorar. Ardından şu tetkikler yapılabilir:

• Beyin görüntülemesi: Beyin manyetik rezonans (MR) görüntülemesi ya da başın bilgisayarlı tomografisi (BT). MedlinePlus, tek foton emisyonlu bilgisayarlı tomografiyi (SPECT) de sayar. Bkz. MR nedir?
• Lomber ponksiyon (belden sıvı alınması): Beyin ve omuriliği çevreleyen beyin-omurilik sıvısından örnek alınarak incelenir.
• EEG: Beynin elektriksel etkinliği kaydedilir.
• Virüse karşı antikorları gösteren testler (seroloji)
• Çok küçük miktardaki bakteri ya da virüs DNA'sını saptayan testler (nükleik asit çoğaltma testleri)
• Kültür: Beyin-omurilik sıvısı, kan ya da idrarda kültür yapılabilir; ancak MedlinePlus bu testin nadiren yararlı olduğunu belirtir.

Tedavisi nasıl yapılır?

NHS'e göre ensefalit hastanede tedavi edilmelidir; tedaviye ne kadar erken başlanırsa başarılı olma olasılığı o kadar artar. Tedavi altta yatan nedene göre değişir. MedlinePlus'a göre tedavinin amacı, vücudun enfeksiyonla savaşmasına yardım etmek için destek bakımı (dinlenme, beslenme, sıvı) sağlamak ve belirtileri hafifletmektir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı tedavi seçenekleri şunlardır:

• Virüs ilaçları: Enfeksiyona bir virüs yol açtıysa kullanılır.
• Antibiyotik veya mantar ilaçları: Nedeni bakteri ya da mantar olduğunda kullanılır.
• Steroidler: MedlinePlus'a göre beyindeki şişliği azaltmak için verilir; NHS steroid iğnelerini sayar.
• Bağışıklık sistemini kontrol altına almaya yardım eden tedaviler: NHS bu tedavileri de seçenekler arasında sayar.
• Nöbet ilaçları: Nöbetleri önlemek ve kontrol etmek için verilir.
• Belirtileri hafifleten ilaçlar: Rahatsızlığı ve ateşi azaltan ağrı kesiciler; MedlinePlus'a göre sinirlilik ve huzursuzluk için sakinleştiriciler.
• Solunum desteği: NHS'e göre gerekirse yüz maskesiyle oksijen ya da solunum makinesi (ventilatör) desteği verilebilir.

NHS'e göre hastanede kalış süresi birkaç günden birkaç haftaya, hatta aylara kadar değişebilir.

İyileşme süreci ve uzun dönem etkiler

MedlinePlus'a göre hastalığın seyri kişiden kişiye değişir. Bazı vakalar hafif ve kısa sürer ve kişi tamamen iyileşir; bazıları ise ağır seyreder ve kalıcı sorunlar ya da ölüm görülebilir. Akut (ani) dönem genellikle 1–2 hafta sürer; ateş ve belirtiler yavaş yavaş ya da birden kaybolur. Bazı kişilerin tamamen iyileşmesi birkaç ay alabilir.

NHS'e göre bazı kişiler sonunda tamamen iyileşir, ancak bu uzun ve yıpratıcı bir süreç olabilir. Pek çok kişi ise hiçbir zaman tam olarak iyileşmez ve beyindeki hasara bağlı uzun süreli sorunlar yaşar. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı olası uzun dönem etkiler şunlardır:

• Bellek kaybı
• Dikkat, odaklanma, planlama ve problem çözmede güçlük
• Kişilik ve davranış değişiklikleri
• Sık tekrarlayan nöbetler. Bkz. Epilepsi nedir?
• Süregen yorgunluk
• MedlinePlus'a göre ağır vakalarda işitme, konuşma, görme, kas kontrolü ve duyu sorunları

NHS'e göre bu sorunlar hem kişinin hem de ailesinin ve arkadaşlarının yaşamını önemli ölçüde etkileyebilir; ancak yardım ve destek almak mümkündür. MedlinePlus'a göre beyin işlevi ağır biçimde etkilendiyse enfeksiyon kontrol altına alındıktan sonra fizik tedavi ve konuşma terapisi gerekebilir. Bu dönemde yaşadığınız güçlükleri takibinizi yapan hekimle konuşmak, hangi desteklere ihtiyaç duyduğunuzu belirlemeye yardım eder.

Ensefalitten korunma

NHS'e göre ensefaliti önlemek her zaman mümkün değildir; ancak ona yol açan bazı enfeksiyonlar aşıyla önlenebilir:

• Aşılar: NHS; kızamık-kabakulak-kızamıkçık (KKK), Japon ensefaliti, kene kaynaklı ensefalit ve kuduz aşılarını sayar. MedlinePlus, çocukların ve yetişkinlerin ensefalite yol açabilen virüslere karşı rutin aşılarını yaptırmasını önerir. Bkz. Bebek aşı takvimi
• Seyahat öncesi danışmanlık: NHS'e göre Japon ensefaliti aşısı Asya'nın bazı bölgeleri gibi riskli bölgelere, kene kaynaklı ensefalit aşısı ise Avrupa ve Asya'nın belirli bölgelerine seyahat edenlere önerilir. Aşılarınızın güncel olup olmadığından emin değilseniz ya da yurt dışına seyahat planlıyorsanız hekiminize danışın.
• Sivrisineklerden korunma: MedlinePlus'a göre sivrisinek kontrolü bazı enfeksiyonların olasılığını azaltabilir. Dışarı çıkarken böcek kovucu kullanmak (2 aydan küçük bebeklerde DEET içeren ürünler kullanılmaz), eski lastik, teneke, oluk ve şişme havuz gibi durgun su kaynaklarını ortadan kaldırmak ve özellikle akşamüstü uzun kollu giysiler giymek önerilir. Bkz. Keneden korunma
• Hayvanların aşılanması: MedlinePlus, kuduz virüsüne bağlı ensefaliti önlemek için hayvanların aşılanmasını önerir.
• Temastan kaçınma: MedlinePlus, çocukların ve yetişkinlerin ensefalit geçiren kişilerle temastan kaçınmasını önerir.