Kısaca
El, ayak ve ağız hastalığı; ateş, boğaz ağrısı, ağız içinde ağrılı yaralar ve el içi ile ayak tabanında küçük kabarcıklı döküntülerle seyreden, çocuklarda sık görülen bir virüs enfeksiyonudur. NHS'e göre hastalık genellikle 7–10 gün içinde kendiliğinden geçer. Çoğunlukla hafif seyreder; ancak ağız yaraları çocuğun yemesini ve içmesini zorlaştırdığı için en önemli konu sıvı alımının sürdürülmesidir. Hastalık öksürük, hapşırık, dışkı ve kabarcık sıvısıyla bulaşır; el yıkama yayılmayı azaltır. Çocuk sıvı alamıyor, ateşi düşmüyor ya da ense sertliği gibi belirtiler varsa hekime başvurulmalıdır.
El, ayak ve ağız hastalığı nedir?
El, ayak ve ağız hastalığı, adını belirtilerin görüldüğü bölgelerden alan bir virüs enfeksiyonudur. MedlinePlus'a göre en sık nedeni "Coxsackie A16" adı verilen bir virüstür; aynı aileden başka virüsler de benzer tabloya yol açabilir. NHS, bu hastalığın çiftlik hayvanlarında görülen ve adı benzeyen "şap" hastalığıyla bir ilgisi olmadığını özellikle belirtir.
MedlinePlus'a göre hastalık en sık 10 yaşından küçük çocuklarda görülür; ergenler ve erişkinler de yakalanabilir. Hastalık daha çok yaz ve sonbahar başında yaygınlaşır. Kreş, anaokulu ve oyun grupları gibi çocukların yakın temasta olduğu ortamlarda kolayca yayılabilir.
NHS'e göre aynı kişi bu hastalığı birden fazla kez geçirebilir. Bunun nedeni, hastalığa yol açabilen birden fazla virüs türünün bulunmasıdır.
Belirtileri nelerdir?
CDC'ye göre belirtiler virüsle karşılaşmadan 3–5 gün sonra başlar; MedlinePlus bu süreyi 3–7 gün olarak verir. Belirtiler genellikle iki aşamada ortaya çıkar.
İlk belirtiler
NHS ve CDC'ye göre hastalık şu belirtilerle başlar:
- Ateş
- Boğaz ağrısı
- İştahsızlık
- Halsizlik ve grip benzeri yakınmalar
- MedlinePlus'a göre baş ağrısı
Birkaç gün sonra
- Ağız yaraları: NHS'e göre ağız içinde ağrılı yaralar (ülserler) çıkar. Bu yaralar dilde, yanakların içinde ve damakta görülebilir; çocuğun yemek yemesini ve yutkunmasını zorlaştırabilir. Bkz. Ağız aftları
- Döküntü: CDC'ye göre döküntü en sık avuç içlerinde ve ayak tabanlarında görülür; kalçada, bacaklarda ve kollarda da çıkabilir. NHS döküntünün kasık bölgesinde de görülebildiğini ve kabarcıklara dönüşebildiğini belirtir.
Bütün çocuklarda tüm belirtiler görülmez. Bazı çocuklarda yalnızca ağız yaraları ya da yalnızca döküntü olabilir.
Nasıl bulaşır?
NHS ve CDC'ye göre virüs şu yollarla yayılır:
- Öksürük ve hapşırıkla saçılan damlacıklar
- Hasta kişinin dışkısıyla temas (örneğin bez değiştirirken)
- Kabarcıkların içindeki sıvıyla temas
- Virüsün bulaştığı oyuncaklar, kapı kolları ve diğer yüzeyler
NHS'e göre kişi, belirtiler başlamadan birkaç gün öncesinden itibaren ve belirtilerin başladığı ilk 5 gün boyunca bulaştırıcıdır. Bu nedenle hastalık, kimse fark etmeden kreş veya okulda yayılmış olabilir.
Tanı nasıl konur?
MedlinePlus'a göre hekim tanıyı çoğunlukla belirtilere ve döküntünün görünümüne bakarak koyar; genellikle özel bir teste gerek yoktur. Muayenede ağız içi, el içleri ve ayak tabanları incelenir. Ateş ve sıvı alımı durumu da değerlendirilir. Muayeneye gitmeden önce çocuğun gün içinde ne kadar sıvı aldığını, en son ne zaman idrara çıktığını ve ateşin seyrini not etmek, hekimin sıvı kaybı açısından değerlendirme yapmasını kolaylaştırır.
El, ayak ve ağız hastalığı bazen suçiçeği gibi başka döküntülü hastalıklarla karıştırılabilir. Döküntünün nedeni konusunda emin değilseniz hekime danışın. Bkz. Suçiçeği
Bu konuda
El, ayak ve ağız hastalığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Evde bakım nasıl yapılır?
CDC'ye göre hastaların çoğu herhangi bir özel tedaviye gerek kalmadan kendiliğinden iyileşir. MedlinePlus, virüse yönelik özel bir ilaç bulunmadığını belirtir. Bakımın amacı ağrıyı hafifletmek ve sıvı kaybını önlemektir. NHS ve MedlinePlus'ın önerileri:
- Bol sıvı: NHS serin içecekleri önerir; MedlinePlus soğuk sütün de tercih edilebileceğini belirtir. Çocuk bir seferde az içiyorsa sık aralıklarla küçük yudumlar verin.
- Asitli içeceklerden kaçının: NHS, meyve suyu gibi asitli içeceklerin ağız yaralarını yakabileceğini belirtir.
- Yumuşak yiyecekler: Yoğurt, çorba ve püre gibi yumuşak, ılık veya serin yiyecekler tercih edilebilir. NHS sıcak, tuzlu ve baharatlı yiyeceklerden kaçınılmasını önerir.
- Ağrı ve ateş için ilaç: NHS ve MedlinePlus, ateş ve ağrı için yaşa uygun ağrı kesici-ateş düşürücülerin kullanılabileceğini belirtir. İlacın türü ve miktarı için hekim veya eczacınıza danışın; çocuklara aspirin vermeyin.
- Ağız yarası için ürünler: NHS, eczacının ağız yaralarına yönelik uygun ürünler önerebileceğini belirtir. MedlinePlus, büyük çocuklarda tuzlu suyla ağız çalkalamanın rahatlatabileceğini belirtir.
- Kabarcıklara dokunmayın: Kabarcıkları patlatmamak ve kaşımamak, hem enfeksiyon riskini hem de bulaşmayı azaltır.
Ateşi olan çocuğun izlenmesi için bkz. Bebek ve çocuklarda ateş
Olası komplikasyonlar
CDC, komplikasyonların nadir olduğunu belirtir. Bununla birlikte ailelerin bilmesi gereken bazı durumlar vardır:
- Sıvı kaybı (dehidratasyon): CDC'ye göre ağız yaraları ağrılı olduğu için çocuk yeterince sıvı içemeyebilir. NHS, idrar miktarındaki azalmayı hekime başvurma nedenleri arasında sayar. Bkz. Çocuklarda ishal ve kusma
- Ateşli havale: MedlinePlus yüksek ateşe bağlı havaleyi olası komplikasyonlar arasında sayar. Bkz. Ateşli havale
- Tırnak dökülmesi: CDC'ye göre nadiren, hastalıktan birkaç hafta sonra el veya ayak tırnakları dökülebilir; tırnaklar genellikle kendiliğinden yeniden çıkar.
- Viral menenjit: CDC'ye göre nadir görülür; ateş, baş ağrısı, ense sertliği veya sırt ağrısıyla kendini gösterir ve hastanede tedavi gerektirebilir. Bkz. Menenjit belirtileri
- Beyin iltihabı (ensefalit) ve felç: CDC bunların son derece nadir olduğunu belirtir.
Kreş ve okula ne zaman dönülür?
NHS, çocuğun hasta hissettiği sürece evde kalmasını, kendini iyi hissettiğinde ise kreşe veya okula dönebileceğini belirtir. NHS'e göre kabarcıkların tamamen iyileşmesini beklemek gerekmez. Bununla birlikte çocuğun ateşinin düşmüş olması, yeme-içmesinin düzelmesi ve genel durumunun iyi olması dönüş için yol gösterir. Bazı kreş ve okulların kendi kuralları olabilir; dönüş öncesinde kurumla iletişim kurmak yararlıdır.
Nasıl korunulur?
CDC'ye göre ABD'de bu hastalığa yol açan virüslere karşı bir aşı bulunmamaktadır. Korunmada temel önlemler, NHS ve CDC'nin önerileriyle şöyledir:
- Elleri sabun ve suyla en az 20 saniye yıkayın; özellikle tuvalet sonrası ve bez değiştirdikten sonra. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
- Öksürürken ve hapşırırken mendil kullanın ve mendili hemen çöpe atın.
- Havlu, bardak ve çatal-kaşık gibi eşyaları ortak kullanmayın.
- Kirlenen giysi ve çarşafları NHS'in önerdiği gibi sıcak programda yıkayın.
- Oyuncakları ve sık dokunulan yüzeyleri düzenli temizleyin.
- Hasta kişiyle yakın temastan (öpme, sarılma) kaçının.
Gebelikte: NHS, gebelerin hasta kişilerle yakın temastan kaçınmasını önerir; doğuma yakın dönemde geçirilen enfeksiyon yenidoğanda genellikle hafif bir hastalığa yol açabilir. Gebeyseniz ve hastalıklı biriyle temas ettiyseniz hekiminize bilgi verin.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Havale (nöbet) geçiriliyorsa
- Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, aşırı uyku hâli ya da bilinç bulanıklığı varsa
- Kollarda veya bacaklarda güçsüzlük ya da hareket kaybı varsa
- Çocuk hiç sıvı alamıyor, saatlerdir idrara çıkmıyor ve çok halsizse
Hekime başvurun (NHS ve CDC):
- Çocuk yeterince sıvı içemiyorsa veya idrar miktarı azaldıysa
- CDC'ye göre ateş 3 günden uzun sürüyorsa; NHS'e göre ateş çok yüksekse ya da çocuk sıcak ve titrek hissediyorsa
- Belirtiler 10 gün içinde düzelmiyorsa
- Çocuk 6 aydan küçükse (CDC)
- Çocuğun bağışıklık sistemi zayıfsa (CDC)
- Gebeyseniz ve hastalıkla temas ettiyseniz (NHS)
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
El, ayak ve ağız hastalığı kaç günde geçer?
NHS ve CDC'ye göre genellikle 7–10 gün içinde geçer. MedlinePlus, tam iyileşmenin 5–7 günde gerçekleştiğini belirtir.
El, ayak ve ağız hastalığı yetişkinlere bulaşır mı?
Evet. MedlinePlus'a göre hastalık en sık 10 yaşından küçük çocuklarda görülse de ergenler ve erişkinler de yakalanabilir. Hasta bir çocuğa bakan erişkinlerin el yıkamaya özen göstermesi, hem kendilerini hem de evdeki diğer kişileri korur.
Çocuğum ne zaman kreşe dönebilir?
NHS'e göre çocuk kendini iyi hissettiğinde dönebilir; kabarcıkların iyileşmesini beklemeye gerek yoktur. Ateşin düşmüş ve yeme-içmenin düzelmiş olması iyi bir işarettir.
Bu hastalık ikinci kez geçirilir mi?
NHS'e göre evet. Hastalığa birden fazla virüs neden olabildiği için aynı kişi yeniden hastalanabilir.
Ağız yaraları yüzünden yemek yemeyen çocuğa ne verilebilir?
Birkaç gün boyunca iştahın azalması beklenen bir durumdur; bu dönemde öncelik sıvıdır. NHS serin içecekleri ve yumuşak yiyecekleri önerir; MedlinePlus soğuk sütü seçenek olarak sayar. Asitli meyve suları, sıcak, tuzlu ve baharatlı yiyecekler yaraları yakabilir. Çocuk hiç sıvı alamıyorsa hekime başvurun.
Antibiyotik gerekir mi?
Hayır. El, ayak ve ağız hastalığı bir virüs enfeksiyonudur; antibiyotikler virüslere etki etmez. Tedavi, ağrının hafifletilmesine ve sıvı alımının sürdürülmesine yöneliktir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
