Çocuklarda ishal ve kusma: sıvı kaybı nasıl önlenir?

İshal ve kusma neden olur?

WHO, ishali günde üç veya daha fazla sulu ya da cıvık dışkılama ya da kişi için olağandan daha sık dışkılama olarak tanımlar. Emzirilen bebeklerin dışkısı normalde de yumuşak ve sık olabilir; bu nedenle bebeklerde önemli olan, dışkının kıvamında ve sıklığında olağan durumdan belirgin bir değişiklik olmasıdır.

NHS'ye göre çocuklarda ishal ve kusmanın en sık nedenleri mide-bağırsak enfeksiyonları ve gıda zehirlenmesidir. Bunların dışındaki nedenler arasında şunlar sayılabilir:

• Rotavirüs ve norovirüs gibi virüsler (en sık neden)
• Bakteriyel enfeksiyonlar ve gıda zehirlenmesi
• Bağırsak parazitleri
• Bazı ilaçların yan etkileri, örneğin antibiyotikler
• Besin alerjileri ve intoleransları
• İdrar yolu enfeksiyonu, orta kulak iltihabı, zatürre gibi başka enfeksiyonlar (özellikle küçük çocuklarda kusmaya yol açabilir)
• Daha seyrek olarak apandisit veya bağırsak düğümlenmesi gibi cerrahi durumlar

Mide-bağırsak enfeksiyonları kolayca bulaşır. Kreş ve okul gibi ortamlarda salgınlar sık görülür.

Sıvı kaybı neden önemlidir?

İshal ve kusmayla vücut su ve tuz (elektrolit) kaybeder. Çocuklar, özellikle bebekler, vücut ağırlıklarına göre daha fazla suya ihtiyaç duydukları için sıvı kaybından yetişkinlere göre daha çabuk etkilenir. WHO, ishalin dünya genelinde beş yaş altı çocukların önemli ölüm nedenlerinden biri olduğunu ve bunun büyük ölçüde sıvı kaybına bağlı olduğunu vurgular. Sıvı kaybı erken fark edilip yerine konduğunda ise çocukların büyük çoğunluğu evde iyileşir.

Sıvı kaybı belirtileri

NHS, bebeklerde ıslak bez sayısının azalması ve koyu renkli idrar gibi sıvı kaybı belirtilerinde sağlık hizmetine başvurulmasını önerir. Dikkat edilmesi gereken belirtiler şunlardır:

• Bezlerin her zamankinden belirgin şekilde daha az ıslanması; büyük çocuklarda idrara çok seyrek çıkma
• Koyu sarı ve keskin kokulu idrar
• Ağız içinin ve dudakların kuru olması
• Ağlarken gözyaşının az olması ya da hiç olmaması
• Gözlerin çökük görünmesi
• Bebeklerde başın üst kısmındaki yumuşak bölgenin (bıngıldak) çökmesi
• Halsizlik, uyku hâli, huzursuzluk
• Ellerin ve ayakların soğuk, cildin solgun ya da alacalı olması

Evde bakım: sıvı vermek

NHS, ishal ve kusmada en önemli şeyin sıvı kaybını önlemek için bol sıvı almak olduğunu vurgular. Çocuklar için öneriler şöyle özetlenebilir:

Bebeklerde

• Emzirmeye devam edin. NHS, emzirilen bebeklerde emzirmenin sürdürülmesini, mama ile beslenen bebeklerde de beslenmeye devam edilmesini önerir.
• Az ve sık besleyin. NHS, küçük miktarlarda ve sık aralıklarla beslemenin daha iyi tolere edildiğini belirtir.
• Bebeğe ek sıvı gerekip gerekmediğini ve ağızdan sıvı tedavisi çözeltisi verilip verilmeyeceğini hekiminize danışın.

Büyük çocuklarda

• Su ve sıvıları küçük yudumlarla, sık aralıklarla verin. Kusan bir çocuğa bir seferde büyük miktarda sıvı vermek yeniden kusmaya yol açabilir; birkaç dakikada bir bir kaşık ya da birkaç yudumla başlamak daha iyi tolere edilir.
• Ağızdan sıvı tedavisi çözeltisi (ORS): WHO, temiz su, tuz ve şekerin belirli oranlarda karıştırıldığı ORS çözeltilerinin ishalde sıvı kaybını yerine koymada temel tedavi olduğunu belirtir. Eczanelerde hazır paketler halinde bulunur; paketteki talimata uygun şekilde, doğru miktarda suyla hazırlanmalıdır. Evde göz kararı hazırlanan karışımlar yanlış oranlar içerebilir.
• Meyve suları, gazlı ve şekerli içecekler ishali artırabileceği için ana sıvı olarak önerilmez.

Çinko

WHO, ishali olan çocuklarda çinko desteğinin ishal süresini ve dışkı miktarını azalttığını belirtir. Çocuğunuza çinko verilip verilmeyeceğine ve ne kadar verileceğine çocuğunuzun hekimi karar vermelidir.

İshal ve kusma sırasında beslenme

• Çocuk istediğinde normal beslenmesine dönebilir. NHS, iştah geri geldiğinde yemek yenebileceğini belirtir. Uzun süre aç bırakmak gerekli değildir.
• Başlangıçta pirinç, patates, makarna, yoğurt, muz, haşlanmış sebzeler ve ekmek gibi yumuşak, az yağlı yiyecekler daha kolay tolere edilebilir.
• Çok yağlı, kızartılmış ve şekerli yiyecekleri bir süre sınırlayın.
• Ek gıdaya başlamış bebeklerde, mevcut beslenme düzeni hekimin önerisiyle sürdürülebilir.

İlaçlar hakkında

Çocuklarda ishal kesici ve kusma önleyici ilaçlar hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır. Bazı ishal kesici ilaçlar küçük çocuklarda ciddi yan etkilere yol açabilir. Antibiyotikler de yalnızca hekim bakteriyel bir enfeksiyon düşündüğünde verilir; viral ishallerde yararı yoktur.

Özel dikkat gerektiren durumlar

Bazı çocuklarda ishal ve kusma daha hızlı sıvı kaybına ya da ciddi sorunlara yol açabilir. Bu çocuklar daha erken değerlendirilmelidir:

• Küçük bebekler: Altı aydan küçük bebekler, vücut ağırlıklarına göre daha fazla sıvıya ihtiyaç duydukları için çabuk etkilenir.
• Erken doğan ya da düşük doğum ağırlıklı bebekler.
• Kronik hastalığı olan çocuklar: Diyabet, böbrek hastalığı, kalp hastalığı veya metabolik hastalığı olan çocuklarda ishal ve kusma hastalığın kontrolünü bozabilir.
• Bağışıklık sistemi zayıf çocuklar: Kanser tedavisi alan ya da bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullanan çocuklar.
• Son zamanlarda yurt dışı seyahati yapmış çocuklar: Farklı enfeksiyon etkenleri açısından değerlendirme gerekebilir.

Bu gruplardaki çocuklarda, ishal ve kusma başladığında hekiminize erkenden danışmanız önerilir.

Hastanede neler yapılabilir?

Sıvı kaybı belirgin olan ya da ağızdan sıvı alamayan çocuklar hastanede değerlendirilir. Bu değerlendirmede:

• Çocuğun sıvı kaybının derecesi muayeneyle belirlenir; kilo, nabız, cilt durumu ve idrar çıkışı değerlendirilir.
• Gerekirse kan testleriyle tuz dengesine ve böbrek fonksiyonlarına bakılır.
• Kanlı ishal, yüksek ateş ya da uzun süren şikâyetlerde dışkı testleri yapılabilir.
• Çocuk ağızdan sıvı alabiliyorsa, ağızdan sıvı tedavisi gözetim altında sürdürülür; bazen burundan mideye ince bir tüple sıvı verilebilir.
• WHO, ağır sıvı kaybı ya da şok durumlarında damar yoluyla sıvı verildiğini belirtir.

Çocukların çoğu birkaç saatlik gözlem ve sıvı tedavisiyle toparlanarak evine dönebilir.

Bulaşmayı önleme

NHS, ishal ve kusması olan çocukların son ishal ya da kusma atağından sonra en az 2 gün geçene kadar okula veya kreşe gitmemesini önerir. Bulaşmayı önlemek için:

• Tuvalet kullanımından, bez değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan önce ellerinizi sabun ve suyla yıkayın. Alkollü el dezenfektanları bazı virüslere karşı yeterince etkili olmayabilir.
• Hasta çocuğun havlularını, tabak ve bardaklarını ayırın.
• Kusma ve dışkıyla kirlenen yüzeyleri temizleyin.
• NHS, hasta kişilerin başkaları için yemek hazırlamamasını önerir.

Korunma

WHO'ya göre güvenli içme suyu, iyi sanitasyon, sabunla el yıkama, ilk altı ay yalnızca anne sütüyle beslenme, rotavirüs aşısı ve gıdaların hijyenik hazırlanıp saklanması ishalin önlenmesinde önemlidir. Rotavirüs aşısı hakkında çocuğunuzun hekiminden bilgi alabilirsiniz.