Ağızda aft neden çıkar? Nedenleri ve rahatlama yolları

Aft nedir, nasıl görünür?

MedlinePlus aftı, ağız içinde açılan ağrılı bir yara olarak tanımlar. Aft genellikle şu özellikleri taşır:

• Önce bir veya birkaç ağrılı, kırmızı nokta ya da kabarıklık olarak başlar, ardından açık bir yaraya dönüşür.
• Ortası beyaz veya sarı, çevresi parlak kırmızıdır.
• Çoğunlukla küçüktür; MedlinePlus'a göre genellikle yaklaşık 8 milimetreden küçüktür.
• Yanakların ve dudakların iç yüzünde, dilde, damakta veya diş eti diplerinde çıkar.

Aft kanser değildir. MedlinePlus'a göre kadınlarda erkeklerden daha sık görülür ve aynı ailede birden fazla kişide görülebilir. Daha seyrek olarak ateş, halsizlik ve boyunda lenf bezlerinde şişlik eşlik edebilir.

Aft ile uçuk arasındaki fark

Aft ve uçuk sık karıştırılır, ancak farklı durumlardır:

• Aft: Ağzın içinde, hareketli yumuşak dokularda çıkar. NHS'e göre bulaşıcı değildir.
• Uçuk: Herpes simpleks virüsünün yol açtığı, çoğunlukla dudakta veya dudak kenarında, karıncalanmayla başlayıp su toplayan kabarcıklardır. Bulaşıcıdır. Bkz. Uçuk nedir?

Ağızda aft neden çıkar?

Aftın nedeni her zaman tam olarak bilinmez; çoğu zaman birden fazla etken rol oynar. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı tetikleyiciler şunlardır.

Ağız içinde küçük yaralanmalar

• Yanağı veya dili ısırmak
• Sert ya da hızlı diş fırçalama
• Diş tedavileri sırasında oluşan küçük yaralanmalar
• Kırık veya sivri diş kenarları
• Uyumsuz protezler
• Çok sıcak ya da sert, çıtır yiyecekler

Vücuttaki değişiklikler

• Stres ve kaygı
• Hormon değişiklikleri: NHS gebelik dönemindeki hormon değişikliklerini sayar; MedlinePlus da hormon değişikliklerini tetikleyiciler arasında gösterir.
• Sigarayı bırakmak: NHS sigarayı bırakmanın ilk döneminde aft çıkabileceğini belirtir.
• Bazı besinler ve diş macunları: NHS, sodyum lauril sülfat içeren diş macunlarının bazı kişilerde aftı tetikleyebileceğini belirtir. MedlinePlus besin alerjilerini de tetikleyiciler arasında sayar.

Beslenme eksiklikleri

NHS ve MedlinePlus; demir, folik asit, B12 vitamini ve diğer B vitaminleri ile çinko eksikliğini aft nedenleri arasında sayar. Tekrarlayan aftlarda bu eksiklikler araştırılabilir. Bkz. B12 eksikliği belirtileri ve Demir eksikliği anemisi belirtileri

İlaçlar

NHS, bazı ağrı kesicileri (steroid olmayan iltihap gidericiler) ve beta blokerler gibi bazı kalp-tansiyon ilaçlarını aft yapabilen ilaçlar arasında sayar. İlacınızı kendi başınıza bırakmadan önce hekiminize danışın.

Altta yatan hastalıklar

Tekrarlayan ya da çok sayıda aft bazen bir hastalığın işareti olabilir:

• Çölyak hastalığı ve Crohn hastalığı: NHS bu sindirim sistemi hastalıklarını aft nedenleri arasında sayar. İshal, karın ağrısı ve kilo kaybı eşlik edebilir.
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması
• Behçet hastalığı: Türkiye'de görece sık görülen bu hastalıkta tekrarlayan ağız yaralarına genital bölgede yaralar, gözde iltihap ve ciltte bulgular eşlik edebilir. Bkz. Behçet hastalığı

Aft kaç günde geçer?

NHS'e göre aftlar genellikle bir-iki hafta içinde kendiliğinden iyileşir. MedlinePlus'a göre ağrı çoğunlukla 7–10 gün içinde azalır; yaranın tamamen iyileşmesi ise bir ila üç hafta sürebilir. MedlinePlus'a göre büyük aftların iyileşmesi daha uzun sürer.

Üç haftadan uzun süren bir ağız yarası "aft" olarak geçiştirilmemelidir. NHS, bu süreyi aşan yaraların ağız kanseri dahil başka nedenler açısından değerlendirilmesini önerir.

Afta ne iyi gelir? Evde neler yapılabilir?

NHS ve MedlinePlus'ın önerdiği öz bakım yöntemleri şunlardır:

Yapılabilecekler:

• Yumuşak bir diş fırçası kullanın ve dişlerinizi nazikçe fırçalayın. Bkz. Diş fırçalama
• Ağız hijyenine dikkat edin.
• Ilık tuzlu suyla ya da alkol içermeyen gargarayla ağzınızı çalkalayın.
• Yumuşak yiyecekler tercih edin; içecekleri pipetle içmek yaranın tahrişini azaltabilir.
• Dengeli beslenmeye özen gösterin.

Kaçınılması gerekenler:

• Baharatlı, tuzlu ve asitli yiyecekler (örneğin turşu ve turunçgiller)
• Kraker, kızarmış ekmek gibi sert ve çıtır yiyecekler
• Çok sıcak ve asitli içecekler
• Sodyum lauril sülfat içeren diş macunları

Eczane ürünleri

NHS'e göre eczacı; mikrop öldürücü ağız gargaraları, ağrıyı geçici olarak azaltan jel ve spreyler, kortizon içeren pastiller ve tuzlu su gargaraları önerebilir. Çocuklarda, gebelikte ve başka ilaç kullananlarda ürün seçimini eczacınıza veya hekiminize danışın. Bu ürünler iyileşmeyi rahatlatır ama tekrarlamayı önlemez; sık tekrarlayan aftlarda nedenin araştırılması gerekir.

Aft çıkmasını azaltmak için

Aftı tamamen önlemek her zaman mümkün değildir; ancak tetikleyicileri azaltmak sıklığı düşürebilir. NHS'in önerilerinden yola çıkarak:

• Yumuşak bir diş fırçası kullanın ve dişlerinizi bastırmadan fırçalayın.
• Sizde aft tetiklediğini fark ettiğiniz yiyecekleri not edin ve bunlardan kaçının.
• Aftların diş macunuyla ilişkili olduğunu düşünüyorsanız sodyum lauril sülfat içermeyen bir diş macunu deneyin.
• Sivri ya da kırık diş kenarları ve uyumsuz protezler için diş hekiminize başvurun.
• Düzenli diş hekimi kontrollerini aksatmayın.
• Dengeli beslenin; eksiklik düşünülüyorsa takviye başlamadan önce kan testleriyle durumunuzu öğrenin.
• Stresi azaltmaya yönelik alışkanlıklar edinin.

Tekrarlayan aftlar: ne zaman araştırılmalı?

Pek çok kişi yılda birkaç kez aft yaşar. Ancak MedlinePlus, yılda iki-üç kezden fazla aft çıkıyorsa bir sağlık profesyoneline başvurulmasını önerir. Hekim şu durumlarda daha ayrıntılı değerlendirme yapabilir:

• Aftların çok sık, çok sayıda ya da çok büyük olması
• Ateş, ishal, baş ağrısı veya ciltte döküntünün eşlik etmesi
• Genital bölgede yara, gözde kızarıklık ve ağrı, eklem ağrıları gibi başka belirtilerin olması
• Halsizlik, solukluk, kilo kaybı gibi kansızlık veya sindirim hastalığını düşündüren belirtiler

Bu durumda hekim kan sayımı, demir, folik asit ve B12 düzeyleri gibi tetkikler isteyebilir; gerekirse ilgili uzmana yönlendirir.

Aft için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi veya diş hekimi: NHS, üç haftadan uzun süren ya da enfeksiyon belirtisi gösteren yaralar için bir hekime veya diş hekimine başvurulmasını önerir. Uyumsuz protez ya da sivri diş kenarı gibi diş kaynaklı nedenlerde diş hekimi değerlendirmesi önemlidir.
• Deri ve zührevi hastalıkları (dermatoloji): Tekrarlayan aftlarda ve Behçet hastalığı şüphesinde.
• Kulak burun boğaz: Geçmeyen ağız içi yaralar ve kitlelerde.
• Romatoloji: Behçet hastalığı gibi sistemik bir hastalık düşünüldüğünde.
• Gastroenteroloji: Aftlara ishal, karın ağrısı ve kilo kaybı eşlik ediyorsa.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları ağız aftları konu sayfasından, Behçet hastalığı konu sayfasından veya dermatoloji branş sayfasından görebilirsiniz.