Kısaca
Anafilaksi, çok hızlı gelişen ve hayatı tehdit edebilen ağır bir alerjik reaksiyondur; halk arasında "alerjik şok" olarak da bilinir. Belirtiler genellikle tetikleyiciyle karşılaştıktan sonra saniyeler ya da dakikalar içinde başlar: boğazda ve dilde şişlik, nefes almada güçlük, hırıltı, baygınlık hissi, bilinç bulanıklığı, ciltte kurdeşen ve soluk ya da morarmış cilt görülebilir. En sık tetikleyiciler besinler, ilaçlar ve arı sokmalarıdır. Anafilaksi acil bir durumdur: hemen 112 aranmalı, kişinin yanında adrenalin oto-enjektörü varsa vakit kaybetmeden kullanılmalıdır. Belirtiler düzelse bile kişi mutlaka hastanede değerlendirilmeli, sonrasında alerji uzmanına yönlendirilmelidir.
Anafilaksi nedir?
Alerji, bağışıklık sisteminin aslında zararsız olan bir maddeye (alerjen) aşırı tepki vermesidir. Çoğu alerjik reaksiyon hapşırma, kaşıntı ya da ciltte kızarıklık gibi hafif belirtilerle sınırlı kalır. NHS anafilaksiyi, çok hızlı gelişen ve hayatı tehdit eden bir alerjik reaksiyon olarak tanımlar. MedlinePlus da anafilaksiyi yaşamı tehdit eden bir alerjik reaksiyon türü olarak tarif eder.
Anafilakside alerjik tepki tüm vücudu etkiler: hava yolları şişerek daralabilir, tansiyon düşebilir ve dolaşım bozulabilir. MedlinePlus'a göre hızlı tedavi edilmeyen anafilaksi hava yolunun tıkanmasına, kalp durmasına, solunum yetmezliğine, şoka ve ölüme yol açabilir. Bu nedenle anafilaksi, her saniyenin önemli olduğu bir acil durumdur.
Anafilaksi belirtileri nelerdir?
MedlinePlus'a göre belirtiler çoğu zaman tetikleyiciyle karşılaştıktan sonra saniyeler ya da dakikalar içinde hızla gelişir. NHS ve MedlinePlus'ın saydığı belirtiler şunlardır:
Hava yolu ve solunum
- Boğazda veya dilde şişlik
- Boğazda sıkışma hissi, yutkunmada güçlük
- Nefes almada güçlük, hızlı solunum
- Hırıltılı solunum (hışıltı), göğüste sıkışma
Dolaşım ve bilinç
- Baş dönmesi, bayılacak gibi olma
- Bilinç bulanıklığı veya ani uyku hâli
- Bilinç kaybı
- Ciltte soğukluk; ciltte veya dudaklarda solukluk, grileşme ya da morarma
Cilt ve diğer belirtiler
- Ciltte kurdeşen (kabarık, kaşıntılı döküntü), kızarıklık
- Dudaklarda, ağızda veya göz çevresinde şişlik
- Bulantı, kusma ve karın ağrısı
Her anafilakside bu belirtilerin hepsi görülmez. Boğazda şişlik, nefes almada güçlük, baygınlık ya da bilinç bulanıklığı gibi belirtilerden biri bile acil yardım gerektirir.
Anafilaksiye neler yol açar?
NHS ve MedlinePlus'a göre en sık tetikleyiciler şunlardır:
- Besinler: NHS'e göre kuruyemişler, süt, yumurta, balık ve susam gibi besinler sık tetikleyiciler arasındadır.
- İlaçlar: Bazı antibiyotikler ve iltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ) gibi ilaçlar
- Böcek sokmaları: Özellikle arı ve eşek arısı sokmaları
- Anestezi sırasında kullanılan ilaçlar
- Lateks: Bazı eldiven ve tıbbi malzemelerde bulunan doğal kauçuk
MedlinePlus, polen gibi solunan alerjenlerin anafilaksiye nadiren yol açtığını belirtir. Bazı kişilerde ise tetikleyici bulunamayabilir. Tetikleyiciyi bilmek, gelecekte korunmanın ilk adımıdır. Bu nedenle reaksiyon başlamadan önceki birkaç saatte ne yediğinizi, hangi ilacı aldığınızı, neyle temas ettiğinizi veya bir böcek tarafından sokulup sokulmadığınızı not edin ve bunları hekiminizle paylaşın.
Anafilakside ne yapılmalı? İlk yardım adımları
NHS ve MedlinePlus'ın önerileri doğrultusunda, anafilaksi belirtileri olan birine şu şekilde yardım edin:
- Adrenalin oto-enjektörünü kullanın: Kişinin yanında adrenalin oto-enjektörü (kalem şeklinde, kendi kendine uygulanan iğne) varsa, cihazın üzerindeki talimata uygun şekilde hemen uygulayın. Bunun için 112'nin gelmesini beklemeyin.
- 112'yi arayın: Oto-enjektör kullanılmış olsa ve belirtiler düzelmiş gibi görünse bile mutlaka ambulans çağırın; "anafilaksi" veya "ağır alerjik reaksiyon" olduğunu söyleyin.
- Doğru pozisyonu verin: NHS, kişinin yere uzanmasını ve bacaklarının kaldırılmasını önerir. Nefes almakta zorlanıyorsa, omuzlarını yükseltin ya da kişiyi yavaşça oturtun. Gebeler sol yanlarına yatırılmalıdır. MedlinePlus, nefes almakta zorlanan kişinin başının altına yastık konmamasını hatırlatır.
- Arı iğnesini çıkarın: Arı sokması varsa, iğne deride kalmışsa çıkarın. NHS, iğnenin tırnakla veya bir kartın kenarıyla yana doğru sıyrılarak çıkarılmasını, cımbız kullanılmamasını önerir.
- İkinci doz: NHS'e göre ilk enjeksiyondan 5 dakika sonra belirtiler düzelmezse, ikinci bir oto-enjektör varsa kullanılabilir.
- Kişiyi yalnız bırakmayın: Ani ayağa kalkmasına izin vermeyin. Bilinci kapanır ve nefes almazsa, 112 görevlisinin yönlendirmesiyle temel yaşam desteğine başlayın.
Nefes darlığı olan kişiye ağızdan bir şey vermeyin. Antihistaminik gibi ilaçlar adrenalinin yerini tutmaz.
112'yi ararken neleri söylemeniz gerektiği için 112 ararken ne söylenir, hangi durumların acil olduğu için ne zaman 112 aranmalı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu konuda
Anafilaksi (ağır alerjik reaksiyon) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Hastanede ne yapılır?
NHS'e göre hastanede gerekirse adrenalin enjeksiyonu veya damar yoluyla adrenalin, oksijen ve damar yoluyla sıvı tedavisi uygulanır. Hava yolunun açık tutulması ve tansiyonun desteklenmesi önceliklidir.
Belirtiler düzelse bile kişi bir süre gözlem altında tutulur. NHS'e göre hastanede kalış süresi genellikle 2 ila 12 saat arasındadır. Bu nedenle, oto-enjektör kullanıldıktan sonra kendinizi iyi hissetseniz bile hastaneye gitmeniz ve hekimin önerdiği süre boyunca gözlem altında kalmanız gerekir.
Arı sokması ve alerji
Arı ya da eşek arısı sokması çoğu kişide yalnızca sokulan yerde ağrı, kızarıklık, şişlik ve kaşıntıya yol açar. NHS'e göre bu tür yerel reaksiyonlarda iğne çıkarılmalı, bölge sabunlu suyla yıkanmalı, şişlik varsa en az 20 dakika soğuk kompres uygulanmalı ve mümkünse sokulan bölge yukarıda tutulmalıdır.
Ancak bazı kişilerde arı sokması anafilaksiye yol açabilir. NHS'e göre arı sokmasından sonra şu belirtilerden biri görülürse hemen 112 aranmalıdır:
- Dudaklarda, ağızda, boğazda veya dilde şişlik
- Nefes almada güçlük veya hırıltı
- Boğazda sıkışma, yutkunmada zorlanma
- Ciltte veya dudaklarda morarma, grileşme ya da solukluk
- Ani bilinç bulanıklığı, uyku hâli veya baş dönmesi
- Bilinç kaybı
- Vücutta yayılan kabarık, kaşıntılı döküntü
Daha önce arı sokmasına ağır reaksiyon vermiş kişilerin bir alerji uzmanına başvurarak risklerini ve korunma seçeneklerini konuşması önerilir. Arı alerjisiyle ilgilenen doktorlar için arı alerjisi konu sayfamıza bakabilirsiniz.
Anafilaksi geçirdikten sonra
Anafilaksi geçiren herkesin, tetikleyiciyi belirlemek ve gelecekteki riskleri yönetmek için uzman değerlendirmesine ihtiyacı vardır. NHS'in önerileri doğrultusunda:
- Alerji uzmanına başvurun: Tetikleyicinin belirlenmesi için alerji testleri yapılabilir. Testi yapan doktorları alerji testi sayfamızda görebilirsiniz.
- İki oto-enjektör taşıyın: NHS, adrenalin oto-enjektörü reçete edilen kişilerin yanlarında her zaman iki adet taşımasını önerir.
- Son kullanma tarihlerini kontrol edin: Oto-enjektörlerin süresi dolmadan yenilenmesi gerekir.
- Kullanmayı öğrenin ve öğretin: Siz ve yakınlarınız, okul ya da iş ortamındaki kişiler cihazın nasıl kullanılacağını bilmelidir.
- Uyarı bilgisi taşıyın: NHS ve MedlinePlus, alerjiyi belirten bir tıbbi uyarı bileziği, kolye veya kart taşınmasını önerir.
- Tetikleyiciden kaçının: Besin etiketlerini dikkatle okuyun, dışarıda yemek yerken alerjinizi belirtin, her sağlık başvurunuzda ilaç alerjinizi söyleyin.
Anafilaksi için hangi doktora gidilir?
Anafilaksi anında başvurulacak yer acil servistir; 112'yi arayın. Atak geçtikten sonra tetikleyicinin belirlenmesi, alerji testleri ve korunma planı için immünoloji ve alerji hastalıkları uzmanına, çocuklarda çocuk alerji ve immünolojisi uzmanına başvurun. Aile hekiminiz yönlendirme ve reçete takibinde yardımcı olur. İlgili doktorlar için anafilaksi konu sayfamıza bakabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir alerji uzmanına veya aile hekiminize başvurun:
- Daha önce bir besin, ilaç ya da böcek sokmasından sonra dudak-yüz şişliği, yaygın kurdeşen veya nefes darlığı yaşadıysanız
- Anafilaksi geçirdiyseniz ve henüz alerji uzmanı değerlendirmesi yapılmadıysa
- Adrenalin oto-enjektörünüzün süresi dolduysa veya nasıl kullanılacağından emin değilseniz
- Çocuğunuzda besin alerjisinden şüpheleniyorsanız
Şu durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın: boğazda veya dilde şişlik, nefes almada güçlük ya da hırıltı, boğazda sıkışma ve yutkunamama, baygınlık hissi, bilinç bulanıklığı veya bilinç kaybı, ciltte ya da dudaklarda morarma. Adrenalin oto-enjektörü kullanıldıktan sonra belirtiler düzelse bile 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Anafilaksi ile normal alerji arasındaki fark nedir?
Hafif alerjik reaksiyonlar genellikle hapşırma, kaşıntı veya yerel kızarıklıkla sınırlıdır. Anafilaksi ise hava yolu, solunum ve dolaşımı etkileyen, hızla gelişen ve hayatı tehdit eden ağır bir reaksiyondur.
Anafilaksi ne kadar sürede gelişir?
MedlinePlus'a göre belirtiler çoğu zaman tetikleyiciyle karşılaştıktan sonra saniyeler ya da dakikalar içinde hızla başlar.
Oto-enjektör kullandıktan sonra hastaneye gitmek gerekir mi?
Evet. NHS'e göre oto-enjektör kullanıldıktan sonra da 112 aranmalıdır. Hastanede gerekli tedaviler uygulanır ve kişi bir süre gözlem altında tutulur; NHS'e göre kalış süresi genellikle 2–12 saattir.
Arı sokması herkes için tehlikeli mi?
Hayır. Çoğu kişide arı sokması yalnızca yerel ağrı, kızarıklık ve şişliğe yol açar. Ancak alerjisi olan kişilerde anafilaksi gelişebilir; dudak-boğaz şişliği veya nefes darlığı olursa hemen 112'yi arayın.
Anafilaksi geçiren biri hangi ilaçları taşımalı?
NHS, adrenalin oto-enjektörü reçete edilen kişilerin yanlarında her zaman iki adet taşımasını önerir. Hangi cihazın size uygun olduğunu ve nasıl kullanılacağını hekiminiz anlatır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
