Çocuk rehabilitasyonu nedir? Kimlere ve nasıl uygulanır?

Bu hizmet nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) rehabilitasyonu, sağlık sorunu olan kişilerde işlevselliği en üst düzeye çıkarmayı ve engelliliği azaltmayı amaçlayan bir dizi uygulama olarak tanımlar. WHO'ya göre rehabilitasyon yalnızca engelli bireylere yönelik değildir; akut ya da süregen bir sağlık sorunu, yaralanma veya gelişimsel bir durum nedeniyle işlevlerinde güçlük yaşayan herkes için gerekebilir.

Çocuklarda rehabilitasyonun hedefleri yetişkinlerden farklıdır. Yetişkinlerde çoğu zaman kaybedilen becerilerin geri kazanılması amaçlanırken, çocuklarda henüz hiç kazanılmamış becerilerin gelişiminin desteklenmesi de söz konusudur. Bu nedenle program, çocuğun yaşına, gelişim düzeyine ve ailenin ihtiyaçlarına göre hazırlanır ve çocuk büyüdükçe yeniden düzenlenir. WHO, rehabilitasyonun çocukların eğitim yaşamına ve topluma katılımına da katkı sağladığını vurgular.

Hangi durumlarda uygulanır?

MedlinePlus'a göre fiziksel tıp ve rehabilitasyonun çocuklarda ilgilendiği durumlar şunlardır:

• Gelişimsel bozukluklar ve gelişim geriliği
• Zihinsel yetersizlik
• Kas distrofisi gibi kas hastalıkları
• Otizm spektrum bozukluğu
• Serebral palsi ve buna eşlik eden omurga şekil bozuklukları
• Konuşma bozuklukları
• Duyusal sorunlar

Bunlara ek olarak beyin hasarı, omurilik yaralanması, ameliyat sonrası dönem, doğuştan tortikolis ve kalça gelişim bozukluğu gibi kas-iskelet sorunlarında da çocuk rehabilitasyonu gündeme gelebilir. Bkz. Tortikolis (eğri boyun)

Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili genel bilgi için Bebek gelişim basamakları, Konuşma gecikmesi ve Otizmin erken belirtileri yazılarına bakabilirsiniz.

Rehabilitasyon ekibi

MedlinePlus'a göre rehabilitasyon çok disiplinli bir ekip tarafından yürütülür. Ekipte şu uzmanlar yer alabilir:

• Fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı: MedlinePlus'a göre rehabilitasyon ekibine liderlik eder ve kapsamlı tedavi planını hazırlar.
• Çocuk sağlığı ve hastalıkları ile çocuk nörolojisi uzmanları: Altta yatan hastalığın izlemini yapar.
• Ortopedi uzmanı: Kemik, eklem ve omurga sorunlarında değerlendirme ve gerektiğinde cerrahi tedavi sağlar.
• Fizyoterapist: Hareket, kas gücü, denge ve yürüme becerilerini geliştirmeye çalışır.
• Ergoterapist (iş-uğraşı terapisti): Yemek yeme, giyinme, oyun oynama ve okul becerileri gibi günlük işlevlere odaklanır.
• Dil ve konuşma terapisti: Konuşma, iletişim ve yutma güçlükleriyle ilgilenir.
• Psikolog ve sosyal hizmet uzmanı: Çocuğun ve ailenin duygusal ve sosyal ihtiyaçlarını destekler.
• Diyetisyen: Beslenme ve büyümenin desteklenmesine yardımcı olur.

CDC, ailelerin müdahalelerin planlanmasında ve uygulanmasında ekibin vazgeçilmez üyeleri olduğunu vurgular.

Rehabilitasyonda neler yapılır?

NICHD ve MedlinePlus'a göre rehabilitasyon programı çeşitli tedavi türlerini içerebilir:

• Fizik tedavi: NICHD'ye göre vücudun hareketlerini, duyuları, gücü ve dengeyi geliştirmeye yönelik etkinlik ve egzersizlerden oluşur. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Ergoterapi: Çocuğun evde ve okulda günlük işlerini daha bağımsız yapabilmesine yardımcı olur.
• Dil ve konuşma terapisi: Yutma, ses ve iletişim güçlükleriyle ilgilenir. WHO, beyin hasarı sonrasında konuşma eğitimini çocuklarda rehabilitasyon örnekleri arasında sayar.
• Bilişsel rehabilitasyon: NICHD'ye göre beyin hasarından sonra bellek, planlama ve karar verme gibi becerilerin yeniden kazanılmasına yöneliktir.
• Sosyal beceri eğitimi: WHO, otizm spektrum bozukluğunda sosyal beceri eğitimini rehabilitasyon örnekleri arasında sayar.
• İlaç tedavisi: WHO, serebral palside kas sertliğini (spastisite) azaltmaya yönelik ilaçları rehabilitasyon uygulamaları arasında sayar. İlacın gerekip gerekmediğine hekim karar verir.
• Oyun ve sanat temelli etkinlikler: NICHD, rekreasyon ve sanat terapilerinin duygusal iyi oluşu ve sosyal bağları desteklediğini belirtir.

Yardımcı araçlar

NICHD ve MedlinePlus'a göre tekerlekli sandalye, yürüteç, ateller ve ortezler, işitme cihazları ve iletişim cihazları gibi yardımcı araçlar çocuğun bağımsızlığını artırabilir. WHO da yardımcı ürünleri ve çevre düzenlemelerini rehabilitasyonun parçası olarak sayar. Çocuk büyüdükçe bu araçların ölçüleri ve türleri yeniden değerlendirilmelidir.

Rehabilitasyon nasıl planlanır?

Süreç genellikle kapsamlı bir değerlendirmeyle başlar. Bu değerlendirmede çocuğun gelişim basamakları, hareket becerileri, kas tonusu, eklem hareket açıklığı, iletişim, öğrenme ve günlük yaşam becerileri incelenir. Ardından aileyle birlikte, çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına uygun, ölçülebilir hedefler belirlenir; örneğin desteksiz oturmak, birkaç adım yürümek, kaşıkla yemek yemek ya da isteklerini ifade edebilmek.

MedlinePlus'a göre rehabilitasyon hastanelerde, yatılı rehabilitasyon merkezlerinde, ayaktan polikliniklerde ve evde uygulanabilir. CDC, erken müdahalenin önemini vurgular ve gelişimle ilgili bir endişe olduğunda tanının netleşmesini beklemeden de müdahale hizmetlerinin başlayabileceğini belirtir. Okul çağındaki çocuklarda eğitimle ilgili destekler de planın bir parçası olabilir.

Rehabilitasyon tek seferlik bir tedavi değil, çocuğun büyümesi boyunca süren bir süreçtir. Belirli aralıklarla yapılan yeniden değerlendirmelerde hedeflere ne ölçüde ulaşıldığı gözden geçirilir; yeni hedefler belirlenir ve program buna göre güncellenir. Örneğin bebeklik döneminde baş kontrolü ve oturma ön plandayken, okul çağında yazı yazma, arkadaşlarla oyun ve okulda bağımsız hareket edebilme gibi beceriler öne çıkabilir. Ergenlik döneminde ise kendi bakımını üstlenme ve yetişkin sağlık hizmetlerine geçiş konuşulabilir.

Ailenin rolü ve evde uygulama

Çocuk rehabilitasyonunda ilerlemenin önemli bir kısmı seanslar arasında, evde gerçekleşir. Aileler için şu öneriler yararlı olabilir:

• Terapistin öğrettiği egzersizleri ve etkinlikleri günlük rutinin, örneğin oyun, banyo ve yemek zamanlarının parçası hâline getirmek
• Çocuğu zorlamadan, oyunla ve övgüyle motive etmek
• Ortez ve yardımcı araçları önerildiği şekilde kullanmak; ciltte kızarıklık ya da yara olup olmadığını kontrol etmek
• Kardeşleri, büyükanne ve büyükbabaları ve diğer aile bireylerini sürece katmak
• Ebeveynlerin kendi yorgunluklarını ve duygusal ihtiyaçlarını göz ardı etmemek; destek gruplarından ve psikolojik destekten yararlanmak

Engelli bireylerin ve çocukların hasta hakları hakkında bilgi için Engelli hasta hakları ve Çocuk hasta hakları yazılarına bakabilirsiniz.

Olası güçlükler ve dikkat edilmesi gerekenler

Çocuk rehabilitasyonu genellikle güvenli bir süreçtir; ancak bazı noktalara dikkat edilmelidir:

• Yorgunluk ve isteksizlik: Çok uzun ya da yoğun seanslar çocuğu yorabilir; program çocuğun dayanıklılığına göre ayarlanmalıdır.
• Ağrı: Germe ya da ortez kullanımı sırasında belirgin ağrı olmamalıdır; ağrı olursa terapiste söyleyin.
• Ortezlere bağlı cilt sorunları: Uygun oturmayan ortezler ciltte bası yaralarına yol açabilir.
• Seansların düzenliliği: Seansların sık aksaması ilerlemeyi yavaşlatabilir; hastalık ya da başka nedenlerle ara verilmesi gerekiyorsa evde yapılabilecekleri terapistinize sorun.
• Gerçekçi beklentiler: CDC'nin serebral palsi için belirttiği gibi bazı durumların tam tedavisi yoktur; rehabilitasyonun amacı çocuğun işlevselliğini ve yaşam kalitesini artırmaktır. İlerleme kişiden kişiye değişir ve zaman alır.