Tortikolis (eğri boyun) nedir? Bebeklerde ve yetişkinlerde

Tortikolis nedir?

MedlinePlus tortikolisi, boyun kaslarının başın bir yana eğilmesine, dönmesine ya da çevrilmesine yol açtığı bir durum olarak tanımlar. Doğuştan musküler tortikoliste boynun yan tarafındaki sternokleidomastoid adlı kas gergindir. OrthoInfo'ya göre bu durumda baş bir tarafa eğilir, çene ise karşı omza doğru döner; yüz gergin kasın aksi yönüne bakar.

MedlinePlus'a göre tortikolis şu nedenlerle ortaya çıkabilir; ancak çoğu zaman bilinen bir neden olmadan gelişir:

• Genlerdeki değişiklikler: Çoğu zaman ailede görülür.
• Sinir sistemi, omurganın üst kısmı ya da kaslarla ilgili sorunlar
• Doğumda var olan nedenler: Bebeğin anne karnında başının yanlış pozisyonda durması ya da boyundaki kasların veya kan akımının zarar görmesi.

OrthoInfo, bebeklikte, çocuklukta ya da yetişkinlikte sonradan gelişen türe "edinilmiş tortikolis" denildiğini belirtir. MedlinePlus spazmodik tortikolis ve servikal distoniyi de bu durumun diğer adları arasında sayar.

Bebeklerde doğuştan tortikolis

OrthoInfo'ya göre doğuştan musküler tortikolis doğumda vardır ya da doğumdan kısa süre sonra gelişir. Genellikle yaşamın ilk 6–8 haftasında, yenidoğan başını ve boynunu daha iyi kontrol etmeye başladığında fark edilir. OrthoInfo, kas gerginliğiyle ilgisi olmayan, örneğin omurganın üst kısmındaki kemik değişikliklerine ya da görme farklılıklarına bağlı doğuştan tortikolis türleri de bulunduğunu ve bunların çocuk doktorunun değerlendirmesiyle ayırt edilebileceğini belirtir.

Nedeni

OrthoInfo'ya göre nedeni bilinmemektedir; ancak bebeğin anne karnında olağan dışı bir pozisyonda (örneğin makat geliş) durması ya da sıkışık kalmasıyla ilişkili olabilir. Bu durum boyun kasında iyileşirken yara dokusu bırakan bir hasara yol açar; kastaki yara dokusunun miktarı kasın ne kadar gergin olacağını belirler. MedlinePlus da doğuştan tortikolisin rahim içindeki pozisyon ya da kasın veya kan akımının zarar görmesiyle ilişkili olabileceğini belirtir. OrthoInfo'ya göre rahimde daha dar alan ilk çocuklarda daha sık olduğundan, ilk çocuklarda hem tortikolis hem de kalça displazisi daha olasıdır. Doğuştan musküler tortikolisi önlemenin bilinen bir yolu yoktur.

Belirtileri

OrthoInfo'ya göre şu belirtiler görülebilir:

• Başın bir tarafa eğik durması ve çenenin karşı omza dönük olması; OrthoInfo'ya göre tortikolisli bebeklerin yüzde 75'inde boynun sağ tarafındaki kas etkilenir
• Boyun hareketlerinde kısıtlılık; bebeğin başını iki yana çevirmekte ve yukarı-aşağı hareket ettirmekte zorlanması
• İlk haftalarda etkilenen kasta ele gelen yumuşak bir şişlik; OrthoInfo'ya göre bu şişlik ağrılı değildir ve bebek 6 aylık olmadan yavaş yavaş kaybolur
• Bebeğin hep aynı tarafa bakarak yatmasına bağlı olarak başın ya da yüzün bir tarafında düzleşme

Başın bir tarafının düzleşmesi hakkında bilgi için güvenli uyku önerilerini de içeren Güvenli bebek uykusu yazısına bakabilirsiniz.

Kalça gelişimiyle ilişkisi

OrthoInfo'ya göre doğuştan tortikolisi olan bazı bebeklerde, uyluk kemiğinin başının kalça yuvasında sıkıca tutulmadığı gelişimsel kalça displazisi de bulunur. Bu nedenle hekim tortikolisi olan bebeğin kalçalarını da değerlendirir ve gerekirse boyun ya da kalçalar için röntgen veya ultrason isteyebilir.

Yetişkinlerde tortikolis

OrthoInfo'ya göre tortikolis bebeklikten sonra, çocuklukta ve hatta yetişkinlikte de gelişebilir; bu edinilmiş tortikolis, özel tedavi gerektiren çeşitli durumlarla ilişkili olabilir. MedlinePlus'a göre sinir sistemi, omurga ya da kas hasarına bağlı tortikoliste önce bozukluğun nedeni bulunur ve neden tedavi edilir. Boyun ağrısının diğer nedenleri için Boyun ağrısı nedenleri yazısına bakabilirsiniz.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Baş hareketlerinde kısıtlılık
• Baş ağrısı
• Başta titreme
• Boyun ağrısı
• Omuzlardan birinin diğerinden yüksek görünmesi
• Boyun kaslarında sertlik
• Boyun kaslarında şişlik (doğumda da bulunabilir)

OrthoInfo'ya göre bebeklerde fark edilen başlıca işaretler başın bir yana eğik durması, boyun hareketlerinin kısıtlı olması ve bebek hep aynı tarafa yattığı için başın ya da yüzün bir tarafının düzleşmesidir; bebeğin boynundaki şişlik ise ağrı yapmaz.

Tanı nasıl konur?

OrthoInfo, çocuğunuzun başını bir yana eğik tuttuğunu fark ederseniz çocuk doktorunuza danışmanızı önerir. Hekim çocuğun genel sağlığını ve tortikolis belirtilerini sorar; kapsamlı bir muayene yaparak tortikolis benzeri belirtilere yol açabilen başka durumları araştırır; kalça displazisi, ayak şekil bozukluğu ya da başta düzleşme olup olmadığına bakar. Gerekirse boyun ve kalçalar için röntgen ya da ultrason isteyebilir.

MedlinePlus'a göre muayenede başın dönük, eğik ya da öne veya arkaya yatık durduğu, boyun kaslarının kısalmış ya da büyümüş olduğu görülebilir; ağır durumlarda başın tamamı bir yana çekilir. Şu tetkikler istenebilir:

• Boyun röntgeni
• Baş ve boyun bilgisayarlı tomografisi ya da MR'ı
• Elektromiyografi (EMG): MedlinePlus'a göre en çok hangi kasların etkilendiğini görmek için yapılır
• Tortikolisle ilişkili hastalıkları araştırmak için kan testleri

Muayeneye giderken

Bebeğiniz için muayeneye giderken şu bilgileri not almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır:

• Baş eğikliğini ilk ne zaman fark ettiğiniz ve hangi tarafa olduğu
• Bebeğin emerken ya da biberonla beslenirken bir tarafı tercih edip etmediği
• Gebelik ve doğumla ilgili bilgiler, örneğin ilk çocuk olup olmadığı ve doğumun nasıl gerçekleştiği
• Boyunda fark ettiğiniz şişlik ve başın şeklindeki değişiklikler
• Bebeğin farklı pozisyonlardaki duruşunu gösteren fotoğraflar

Tedavisi nasıl yapılır?

Bebeklerde

OrthoInfo ve MedlinePlus'a göre bebeklerde tedavinin temeli germe egzersizleri ve pozisyon vermedir:

• Germe egzersizleri: OrthoInfo'ya göre standart tedavi, sternokleidomastoid kasını germeye yönelik bir egzersiz programıdır. Egzersizler günde birkaç kez yapılmalıdır; hareketleri çocuğunuzun hekimi ya da fizyoterapist size öğretir.
• Pozisyon ve çevre düzenlemesi: OrthoInfo'ya göre oyuncakların, bebeğin onları görmek için başını çevirmesi gerekecek yerlere konması; beşiğin ve alt değiştirme masasının, bebeğin sizi görmek için kısıtlı tarafın aksi yönüne bakması gerekecek şekilde yerleştirilmesi
• Karın üstü zaman: Boyun kaslarını güçlendirmek için bebeğin uyanıkken kısa sürelerle karnının üzerine yatırılması. Bkz. Bebek gelişim basamakları

MedlinePlus'a göre bebeklerde ve küçük çocuklarda kısalmış kasın pasif germe ve pozisyon verme ile gerilmesi kullanılır; bu tedaviler, özellikle doğumdan sonraki 3 ay içinde başlandığında çoğu zaman işe yarar.

OrthoInfo'ya göre ameliyatsız yöntemler tortikolisi düzeltmezse hekim ameliyat önerebilir. Doğuştan musküler tortikolisi olan çocukların yaklaşık yüzde 10'unda ameliyat gerekir; ameliyat genellikle çocuk okul öncesi yaşa geldiğinde planlanır. Kısa kası uzatmayı amaçlayan bu işlem günübirlik yapılabilir, yani çocuk aynı gün eve dönebilir. MedlinePlus da ameliyatın, diğer yöntemler işe yaramadığında okul öncesi dönemde yapılabileceğini belirtir.

Evde egzersiz yaparken aileler için öneriler

OrthoInfo'nun evde yapılabilecekler için verdiği örnekler şunlardır:

• Bebeğin boynunu, çenesi sırayla iki omzuna değecek şekilde sağa ve sola çevirmek
• Başı nazikçe yana yatırarak etkilenmemiş taraftaki kulağı o taraftaki omza yaklaştırmak
• Bebeği, kısıtlı tarafın aksi yönüne bakacak şekilde kucakta taşımak
• Egzersizleri hekimin ya da fizyoterapistin gösterdiği biçimde ve önerdiği sıklıkta yapmak

Kontrol muayenelerinde hekim ilerlemeyi değerlendirir; MedlinePlus'a göre tedaviye rağmen belirtiler düzelmezse ya da yeni belirtiler ortaya çıkarsa hekime yeniden başvurmak gerekir.

Yetişkinlerde

MedlinePlus'a göre sinir sistemi, omurga ya da kas hasarına bağlı tortikolis, nedeni bulunup tedavi edilerek ele alınır. Nedene göre tedavi şunları içerebilir:

• Baş ve boyun ağrısını hafifletmek için fizik tedavi: sıcak uygulama, boyun çekme (traksiyon) ve masaj
• Kas spazmlarına yardımcı olmak için germe egzersizleri ve boyunluk
• Boyun kaslarındaki kasılmaları azaltan ilaçlar
• Etkilenen kaslara botulinum toksini enjeksiyonu
• Belirli bir noktadaki ağrıyı gidermek için tetik nokta enjeksiyonları
• Tortikolis yerinden çıkmış omurlara bağlıysa omurga ameliyatı; bazı durumlarda boyun kaslarındaki bazı sinirleri etkisiz hâle getiren ameliyatlar ya da beyin uyarımı

Hangi tedavinin uygun olduğuna hekiminiz karar verir. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Olası sorunlar

MedlinePlus'a göre bu durum bebeklerde ve çocuklarda daha kolay tedavi edilebilir. Tortikolisi önlemenin bilinen bir yolu yoktur, ancak erken tedavi durumun kötüleşmesini önleyebilir. MedlinePlus'a göre olası sorunlar şunlardır:

• Çocuklarda düz kafa sendromu (başın düzleşmesi)
• Çocuklarda sternokleidomastoid kasının hareket edememesine bağlı yüz şekil bozukluğu
• Yetişkinlerde sürekli gerginliğe bağlı kas büyümesi (hipertrofi)
• Tortikolis süreğenleşirse boyundaki sinir köklerine baskıya bağlı uyuşma, karıncalanma ve diğer sinir sistemi belirtileri

Bu nedenle bebeğinizin başını sürekli aynı tarafa eğik tuttuğunu fark ettiğinizde beklemeden çocuk doktoruna danışmanız önemlidir.