Engelli hastaların hakları ve erişilebilirlik

Hukuki çerçeve: temel ilkeler

Engelliler Hakkında Kanun (5378 sayılı): Kanunun amacı, engellilerin temel hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlamak ve topluma diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarını desteklemektir. Kanunun 4. maddesinde sayılan genel esaslar arasında şunlar yer alır:

• Engellilerin kendi seçimlerini yapma özgürlüğünü ve bağımsızlığını kapsayacak şekilde bireysel özerkliğine saygı gösterilir.
• Engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamaz.
• Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliği sağlanır.
• Bağımsız yaşam ve topluma tam katılım için erişilebilirliğin sağlanması esastır.
• Engeli olan çocuklara yönelik hizmetlerde çocuğun üstün yararı gözetilir.

Kanun ayrıca "makul düzenleme" kavramını tanımlar: Engellilerin haklarını diğer bireylerle eşit biçimde kullanabilmesi için belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz bir yük getirmeyen gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirler. Kanunun 7. maddesi de bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler için erişilebilir olmasının sağlanacağını belirtir. Özel sağlık tesisleri, kanunda umuma açık hizmet veren yapılar arasında sayılır.

Hasta Hakları Yönetmeliği: Yönetmeliğin ilkelerine göre sağlık hizmeti verilirken kişiler arasındaki farklılıklar dikkate alınamaz ve sağlık hizmetleri herkesin kolayca ulaşabileceği şekilde planlanıp düzenlenir.

Uygun bilgilendirme ve rıza

Bilgilendirilmiş rıza, her hasta gibi engelli hastaların da temel hakkıdır. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 24. maddesine göre sağlık kurum ve kuruluşları, engellilerin durumuna uygun bilgilendirme yapılması ve rıza alınması için gerekli tedbirleri alır.

Bu, pratikte şunları içerebilir:

• İşitme engelli bir hasta için yazılı bilgilendirme ya da işaret dili desteği
• Görme engelli bir hasta için formların sesli okunması ya da erişilebilir formatta sunulması
• Zihinsel engeli olan bir hasta için sade dil, görsel anlatım ve yeterli zaman tanınması

Yönetmeliğin 18. maddesi de bilginin mümkün olduğunca sade, tereddüde yer bırakmayacak ve hastanın anlayabileceği biçimde verilmesini öngörür. Yasal temsilcisi olan kişilerde bile, Madde 24'e göre hastanın anlayabileceği ölçüde dinlenmesi ve kararlara katılması sağlanmalıdır.

İpucu: İhtiyacınız olan desteği randevu öncesinde ya da kayıt sırasında bildirin. Örneğin "Hekimle görüşürken yazılı iletişim kullanmam gerekiyor" ya da "Formları bana sesli okuyabilir misiniz?" demek, kurumun hazırlık yapmasını kolaylaştırır.

Öncelik hakkı

Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 10. maddesine göre sağlık kuruluşunun imkânlarının yetersiz olduğu durumlarda öncelik, tıbbi ölçütlere dayalı ve objektif olarak belirlenir; acil ve adli vakalar, yaşlılar ve engelliler için öncelik sırasının belirlenmesinde ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

MHRS'nin duyurusuna göre "Öncelikli Hastalar Uygulaması" kapsamında engelli bireyler de dahil olmak üzere bazı gruplar için hekimlerin günlük kontenjanlarının bir kısmı otomatik olarak ayrılmaktadır. Sağlık Bakanlığı kayıtlarında "öncelikli" kaydı bulunan kişiler bu kontenjandan randevu alabilir. Öncelik kaydınızın sistemde görünüp görünmediğini MHRS ya da ALO 182 üzerinden sorabilirsiniz.

Hastane içinde ise kayıt, vezne ve poliklinik önlerinde öncelik uygulamasından yararlanmak için durumunuzu görevlilere bildirebilirsiniz. Yönetmeliğin 42/A maddesi diğer hastalardan da ilgili mevzuata göre öncelik tanınan hastaların haklarına saygı göstermelerini bekler.

Fiziksel erişilebilirlik

Engelliler Hakkında Kanun, yapılı çevrede erişilebilirlik standartlarına uygunluğun sağlanmasını öngörür. Sağlık kuruluşuna gitmeden önce şunları kontrol etmek işinizi kolaylaştırır:

• Engelli otoparkı ve rampa var mı?
• Asansör ve erişilebilir tuvalet bulunuyor mu?
• Tekerlekli sandalye ya da hasta taşıma desteği istenebiliyor mu?
• Görüntüleme ya da muayene masası gibi ekipmanlar ihtiyacınıza uygun mu?

Bu bilgileri kurumu arayarak önceden sormanız, randevu gününde sürprizlerle karşılaşmanızı önler.

Acil durumlarda iletişim: Engelsiz 112

Konuşma ya da işitme güçlüğü olan bireyler için sesli arama her zaman uygun değildir. İçişleri Bakanlığının Engelsiz 112 uygulaması, engelli vatandaşların 112 acil çağrı merkezlerine yazılı ve görüntülü iletişimle hızlıca ulaşabilmesi için geliştirilmiştir. Uygulama, uygulama mağazalarından indirilebilir ve kullanıcıların acil durumda işe yarayacak bilgilerini önceden kaydetmesine olanak tanır. Uygulamayı acil bir durum yaşanmadan önce kurmanız ve bilgilerinizi tamamlamanız önerilir.

Yanınızda destek olması

Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 21. maddesine göre tıbben sakınca olmayan durumlarda hastanın yanında bir yakınının bulunmasına izin verilmesini istemek mahremiyet hakkının parçasıdır. 40. madde ise, mevzuatın ve kurum imkânlarının elverdiği ve hastanın sağlık durumunun gerektirdiği ölçüde, tedaviden sorumlu hekimin uygun görmesine bağlı olarak refakatçi bulundurulmasını düzenler. İletişim ya da hareket desteğine ihtiyaç duyuyorsanız bunu belirtmeniz, refakatçi talebinizin değerlendirilmesinde önemlidir.

Randevuya hazırlık listesi

Sağlık kuruluşuna gitmeden önce kısa bir hazırlık yapmak, işlemlerin daha sorunsuz ilerlemesine yardımcı olur:

• Kimlik belgenizi ve varsa engellilik durumunuzu gösteren belgeleri yanınıza alın.
• Kullandığınız ilaçların, yardımcı cihazların ve alerjilerinizin listesini hazırlayın.
• İletişim ihtiyacınızı, örneğin yazılı iletişim, işaret dili ya da sade anlatım tercihinizi bir kâğıda yazın ve kayıtta gösterin.
• Sormak istediğiniz soruları önceden not edin.
• Yanınızda bir yakınınızın bulunmasını istiyorsanız bunu planlayın.
• Ulaşım ve otopark durumunu önceden öğrenin.

Muayene sonrasında anlatılanları tam olarak anlamadıysanız tekrar edilmesini ya da yazılı olarak verilmesini istemekten çekinmeyin.

Haklarınız ihlal edilirse

Erişilebilirlik sorunu, uygun bilgilendirme yapılmaması ya da öncelik hakkınızın tanınmaması gibi durumlarda, Yönetmeliğin 42/A maddesine göre kurumun hasta hakları birimine başvurabilirsiniz. Kurumda çözülemeyen yazılı veya elektronik başvurular il sağlık müdürlüğündeki hasta hakları kurulunda değerlendirilir ve kurul otuz gün içinde karar verir.