Serebral palsi nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Serebral palsi nedir?

CDC serebral palsiyi, bir kişinin hareket etme, dengesini ve duruşunu koruma yeteneğini etkileyen bir grup bozukluk olarak tanımlar. "Serebral" beyinle, "palsi" ise kas kontrolündeki güçsüzlük ya da sorunlarla ilgilidir. NHS'e göre serebral palsi, hareket ve koordinasyonu etkileyen yaşam boyu süren durumlar için kullanılan bir addır.

CDC'ye göre serebral palsiye, beynin olağan dışı gelişimi ya da gelişmekte olan beynin hasar görmesi yol açar; bu da kişinin kaslarını kontrol etme yeteneğini etkiler. Belirtiler kişiden kişiye çok farklıdır. CDC'ye göre ağır serebral palsisi olan bir kişi yürümek için özel ekipmana ihtiyaç duyabilir ya da hiç yürüyemeyebilir ve yaşam boyu bakım gerektirebilir; hafif serebral palsisi olan biri ise yalnızca biraz beceriksizce yürüyebilir ve özel bir yardıma ihtiyaç duymayabilir.

NHS ve CDC'ye göre beyindeki ilk sorun zamanla kötüleşmez; ancak CDC'ye göre belirtilerin kendisi yaşam boyunca değişebilir. NHS'e göre bu durum vücuda önemli bir yük bindirebilir ve ilerleyen yaşamda eklem ağrıları gibi sorunlara yol açabilir.

Türleri

CDC serebral palsiyi dört ana türe ayırır:

• Spastik serebral palsi: CDC'ye göre en sık görülen türdür ve vakaların yaklaşık yüzde 80'ini oluşturur. Kaslarda artmış gerginlik (sertlik) ve buna bağlı beceriksiz hareketlerle seyreder. Etkilenen bölgeye göre adlandırılır: sertliğin ağırlıklı olarak bacaklarda olduğu tür (diplejik), vücudun yalnızca bir yarısının etkilendiği tür (hemiplejik) ve dört uzuv ile gövde ve yüzün etkilendiği, en ağır tür (kuadriplejik).
• Diskinetik serebral palsi: El, kol, ayak ve bacakların hareketlerini kontrol etmede güçlük vardır; bu da oturmayı ve yürümeyi zorlaştırır. Hareketler yavaş ve kıvrılır tarzda ya da hızlı ve sarsıntılı olabilir; kas tonusu gün içinde bile değişebilir.
• Ataksik serebral palsi: Denge ve koordinasyon sorunları ön plandadır; yazı yazmak gibi hızlı ya da çok kontrol gerektiren hareketler zorlaşabilir.
• Karma serebral palsi: Birden fazla türün özellikleri bir arada görülür; CDC'ye göre en sık spastik ve diskinetik türün birlikteliğidir.

Neden olur?

CDC'ye göre serebral palsi, beynin olağan dışı gelişimi ya da gelişmekte olan beynin hasar görmesi sonucu ortaya çıkar. Bu durum doğumdan önce, doğum sırasında, doğumdan sonraki ilk ay içinde ya da beyin gelişmeye devam ederken yaşamın ilk yıllarında ortaya çıkabilir. Doğumdan önce ya da doğum sırasında oluşan serebral palsiye "doğuştan (konjenital)" denir; CDC'ye göre vakaların yüzde 85–90'ı bu gruptadır. Doğumdan 28 günden daha sonra oluşan küçük bir bölüm ise "sonradan kazanılmış" serebral palsi olarak adlandırılır ve genellikle menenjit gibi bir enfeksiyon ya da kafa yaralanmasıyla ilişkilidir.

NHS'in saydığı olası nedenler şunlardır:

• Gebelikte geçirilen enfeksiyonlar
• Bebeğin beynine giden kan akımının ya da oksijenin azalması, beyinde kanama
• Zor bir doğum sırasında bebeğin oksijensiz kalması
• Doğumdan sonra menenjit gibi beyin enfeksiyonları (Bkz. Menenjit belirtileri)
• Ciddi kafa travmaları

CDC'ye göre eskiden serebral palsinin esas olarak doğum sırasında oksijensiz kalmaktan kaynaklandığı düşünülürdü; bugün bilim insanları bunun vakaların yalnızca küçük bir bölümüne yol açtığını düşünmektedir. NHS ve CDC'ye göre birçok durumda tam neden belirlenemez.

Belirtileri ve erken işaretler

NHS'e göre belirtiler genellikle doğumdan hemen sonra belirgin değildir; erken yaşlardan itibaren fark edilir hâle gelir. CDC'ye göre en önemli işaret, dönme, oturma, ayakta durma ya da yürüme gibi hareket basamaklarına ulaşmada gecikmedir. NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Gelişim basamaklarında gecikme: NHS'e göre örneğin 8 aylıkken oturamama ya da 18 aylıkken yürüyememe
• Kaslarda sertlik ya da aşırı gevşeklik
• Kol ve bacaklarda güçsüzlük
• Sarsıntılı ya da beceriksiz hareketler, istemsiz hareketler
• Parmak ucunda yürüme
• Yutma, konuşma, görme ve öğrenmeyle ilgili güçlükler

Yaşa göre erken işaretler

CDC, bebeklerde dikkat edilebilecek erken işaretleri şöyle sıralar:

• 6 aydan küçük bebeklerde: Sırtüstü yatarken kucağa alındığında başın geride kalması, vücutta sertlik ya da gevşeklik, kucakta sırtın ve boynun aşırı gerilip sizi itiyormuş gibi durması, kucağa alınınca bacakların sertleşip çaprazlanması
• 6 aydan büyük bebeklerde: Hiçbir yöne dönememe, ellerini bir araya getirememe, ellerini ağzına götürmekte zorlanma, yalnızca tek eliyle uzanıp diğer elini yumruk yapma
• 10 aydan büyük bebeklerde: Bir taraftaki el ve bacakla itip diğer taraftakileri sürükleyerek dengesiz emekleme, dört ayak üzerinde emeklemek yerine poposu üzerinde kayarak ya da dizleri üzerinde zıplayarak ilerleme

CDC, serebral palsisi olmayan bazı çocuklarda da bu işaretlerin bir kısmının görülebileceğini vurgular. NHS de benzer belirtilerin pek çok farklı nedeni olabileceğini ve her zaman ciddi bir sorunun işareti olmadığını belirtir; yine de kaygınız varsa hekime başvurun. Bkz. Bebek gelişim basamakları

Eşlik edebilen sorunlar

CDC'ye göre serebral palsisi olan herkeste hareket ve duruş sorunları vardır. NHS ve CDC'ye göre bunların yanında şu durumlar da görülebilir:

• Nöbetler (epilepsi). Bkz. Epilepsi nedir?
• Öğrenme güçlükleri ve zihinsel yetersizlik
• Konuşma ve iletişim güçlükleri. Bkz. Konuşma gecikmesi
• Görme ve işitme sorunları
• Yutma güçlüğü ve salya akması
• Omurgada eğrilik (skolyoz) ve eklemlerde kısalma (kontraktür) gibi eklem sorunları

Her çocukta bu sorunların hepsi görülmez. NHS'e göre yutma güçlüğü ciddi olabilir; yemeğin yanlışlıkla soluk yoluna kaçması boğulma ya da göğüs enfeksiyonu riskine, uzun süren beslenme güçlüğü ise yetersiz beslenmeye yol açabilir. NHS ayrıca serebral palsiyle yaşamanın günlük zorluklarının bazı kişilerde depresyon gibi sorunlara yol açabildiğini belirtir.

Tanı nasıl konur?

CDC'ye göre serebral palsi tanısı genellikle üç aşamada ilerler: gelişimin düzenli izlenmesi, gelişim taraması ve kapsamlı tıbbi-gelişimsel değerlendirme.

NHS'e göre bir sorun düşünüldüğünde çocuk, değerlendirme yapabilecek uzman bir ekibe yönlendirilebilir. NHS'in saydığı değerlendirme adımları şunlardır:

• Öykü ve muayene: Uzman, çocuğun sağlık öyküsünü ve gelişimini, serebral palsi belirtilerini ve gebelik, doğum ya da doğum sonrasında yaşanan sorunları sorar; hareket ve öğrenme becerileri de değerlendirilebilir.
• Beyin görüntülemesi: Kafa ultrasonu, MR ya da BT kullanılabilir. Bkz. MR nedir?
• Diğer testler: Epilepsi bulgularını araştırmak için beyin etkinliğini kaydeden EEG, kasların ve sinirlerin çalışmasını değerlendiren EMG ve benzer belirtilere yol açabilecek başka sorunları araştıran kan testleri.

NHS'e göre bazı belirtiler çocuk birkaç yaşına gelene kadar belirgin olmadığından, tanının netleşmesi aylar hatta yıllar alabilir. CDC ise çocuğun gelişimiyle ilgili bir kaygı varsa, erken destek hizmetlerine ulaşmak için hekim yönlendirmesini ya da tıbbi tanıyı beklemek gerekmediğini vurgular. Değerlendirmeye giderken gebelik ve doğum öyküsünü, yenidoğan döneminde yaşanan sorunları ve çocuğun gelişim basamaklarına ne zaman ulaştığını not etmek yararlı olur. Kaygılandığınız hareketleri gösteren kısa videolar da hekimin değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Tedavi ve destek

NHS ve CDC'ye göre serebral palsiyi ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak CDC'ye göre erken tanı ve tedavi, bu durumla yaşayanların yaşamını iyileştirmeye yardımcı olabilir ve tedaviye olabildiğince erken başlamak önemlidir. NHS'in saydığı başlıca destekler şunlardır:

• Fizyoterapi: NHS'e göre en önemli tedavilerden biridir. Egzersiz ve germe hareketleriyle hareketi desteklemeyi, kas gücünü artırmayı ve kasların kısalarak hareket açıklığını kaybetmesini (kontraktür) önlemeyi amaçlar. Fizyoterapist gerekirse yürüme yardımcıları ve kol ya da bacağı destekleyen ortezler önerebilir. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Konuşma ve dil terapisi: Konuşma, iletişim ve yutma güçlüklerinde yardımcı olur; gerektiğinde işaret dili ya da resimler gibi alternatif iletişim yöntemleri ve konuşma üreten cihazlar kullanılabilir.
• Ergoterapi: Terapist, günlük işleri yaparken yaşanan güçlükleri belirler ve tuvalete gitme ya da giyinme gibi karmaşık hareket gerektiren etkinlikleri kolaylaştıracak yollar önerir.
• İlaçlar: NHS'e göre kas sertliği için ilaçlar ve belirli kasları birkaç ay süreyle gevşeten enjeksiyonlar kullanılabilir. Uyku güçlüğü, epilepsi, kabızlık, ağrı ve salya akması gibi sorunlar için de hekim ilaç önerebilir; bu ilaçların hepsinin gerekmesi olası değildir.
• Ortez ve yardımcı cihazlar: CDC tedaviler arasında breysleri (ortezleri) de sayar.
• Ameliyat: NHS'e göre sıkı bir kas ya da bağ dokusunun kısıtladığı hareketi geri kazandırmak, yerinden çıkmış kalça eklemini onarmak, omurga eğriliğini düzeltmek ya da bacaklardaki sertliği azaltarak yürümeyi kolaylaştırmak için ameliyat yapılabilir.

NHS ve CDC'ye göre tanıdan sonra bir sağlık ekibi, aileyle birlikte çocuğun ihtiyaçlarına uygun bir bakım planı hazırlar. CDC'ye göre her çocuğa uyan tek bir tedavi yoktur; bir tedaviye karar vermeden önce risklerini ve yararlarını hekimle konuşmak önemlidir.

Günlük yaşam ve gelecek

NHS'e göre serebral palsi herkesi farklı etkiler ve gidişatı önceden kestirmek zor olabilir. Genel olarak çocukların çoğu yetişkinliğe ulaşır; durum çocuğun etkinliklerini ve bağımsızlığını kısıtlayabilse de pek çok kişi dolu ve bağımsız bir yaşam sürer. NHS'e göre birçok çocuk olağan okullara gider; bazılarının ise özel eğitim gereksinimi olabilir ve özel bir okuldan yararlanabilir. Bu süreçte şunlar yardımcı olabilir:

• Terapi seanslarında öğrenilen egzersizleri evde, günlük rutinin bir parçası olarak sürdürün.
• Çocuğunuzun güçlü yanlarını ve ilgi alanlarını destekleyin.
• Okulda erişilebilirlik, özel eğitim desteği ve uygun düzenlemeler için öğretmenlerle iş birliği yapın.
• Bakım verenlerin de dinlenmeye ve desteğe ihtiyacı olduğunu unutmayın; aile destek gruplarından yararlanın.
• NHS'e göre bakım planı, kişinin ihtiyaçları değiştikçe yeniden değerlendirilir; yaş ilerledikçe kemik ve eklem sorunları kötüleşebileceği için yaşam boyu düzenli kontrollere devam etmek önemlidir.