Çocuk gelişim değerlendirmesi nedir? Gelişim testi nasıl yapılır?

Gelişim değerlendirmesi nedir?

Gelişim basamakları, CDC'nin tanımıyla ilk adımı atmak, ilk kez gülümsemek ya da "güle güle" diye el sallamak gibi çocukların büyürken kazandıkları becerilerdir. Bu beceriler; oyun, öğrenme, konuşma, davranış ve hareket alanlarına yayılır.

CDC'nin ayrımına göre gelişim değerlendirmesi üç farklı süreçten oluşur:

• Gelişimin izlenmesi: Çocuğun büyüme ve gelişmesinin düzenli sağlık kontrolleri sırasında sürekli gözlenmesidir. CDC'ye göre bu izlem, her sağlık kontrolünün olağan bir parçasıdır.
• Gelişimsel tarama: Gecikme olasılığı olan çocukları belirlemek için standart (geçerliliği gösterilmiş) araçların kullanılmasıdır. CDC'ye göre tarama araçları tanı koymaz; belirli gelişim alanları için "geçti/geçemedi" şeklinde bir sonuç verir.
• Gelişim değerlendirmesi (tanısal değerlendirme): Taramada endişe çıktığında yapılan kapsamlı incelemedir. CDC'ye göre bu değerlendirme tanıya ve tedavi planına ulaşmayı sağlar; gerektiğinde tıbbi girişimleri ya da aile için genetik danışmanlığı da içerebilir.

Halk arasında "gelişim testi" denildiğinde çoğu zaman bu tarama ve değerlendirme araçları kastedilir. Hangi aracın kullanılacağı; çocuğun yaşına, değerlendirmenin amacına ve hangi gelişim alanında endişe olduğuna göre seçilir. Aynı çocukta farklı zamanlarda farklı araçlar kullanılabilir.

Neden yapılır?

Gelişimdeki farklılıkları erken fark etmek, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğe erken ulaşmasını sağlar. CDC, erken belirlemenin daha ileri gelişimsel ve tıbbi değerlendirmeye, tanıya ve erken destek dahil tedaviye yönlendirmesi gerektiğini vurgular.

Dil gelişimi bu açıdan iyi bir örnektir. NIDCD'ye göre yaşamın ilk üç yılı konuşma ve dil becerilerinin en yoğun kazanıldığı dönemdir. Bu dönemde fark edilen gecikmelerin erken değerlendirilmesi, uzmanların evde yapılacak etkinlikler, terapi ya da ek değerlendirmeler önermesine olanak tanır. Bkz. Konuşma gecikmesi

Sağlık Bakanlığı'nın izlem protokollerine ilişkin eğitim belgesine göre sağlık sistemi, biyolojik, psikososyal ve gelişimsel sorunların tanı, tedavi ve rehabilitasyonuna yönelik hizmet sunan ve okul öncesi dönemde her çocuğu izleyen tek sistemdir. Belgede büyüme ve gelişmenin izlenmesi izlemin ilkeleri arasında sayılır; "gelişimin izlenmesi ve desteklenmesi" de her izlemde yaşa uygun olarak yapılması gereken uygulamalar arasında yer alır. Bkz. Çocuk sağlığı izlemi

Ne zaman yapılır?

• Her sağlık kontrolünde: Gelişimin izlenmesi, bebek ve çocuk izlemlerinin olağan bir parçasıdır.
• Belirli yaşlarda tarama: CDC'nin aktardığına göre Amerikan Pediatri Akademisi genel gelişim taramasını 9., 18. ve 30. aylarda önerir.
• Otizm taraması: CDC'ye göre otizme özgü tarama 18. ve 24. aylarda ya da herhangi bir endişe olduğunda önerilir. Bkz. Otizmin erken belirtileri
• Risk taşıyan çocuklarda daha sık: CDC'ye göre erken doğan, düşük doğum ağırlıklı ya da ailesinde otizm bulunan çocuklarda ek taramalar gerekebilir.
• Endişe olduğunda: Aile, öğretmen ya da hekim bir gecikmeden şüphelendiğinde yaş beklenmeden değerlendirme yapılabilir.

Türkiye'de hangi yaşta hangi değerlendirmenin yapılacağını aile hekimi Sağlık Bakanlığı'nın izlem protokollerine göre planlar; gerektiğinde çocuğu uzmana yönlendirir. Sağlık Bakanlığı belgesine göre bebekler ilk bir yaşta en az 9 kez, 6 yaşına kadar toplam 16 kez izlenir; 6–9 yaş arasında ve 10–21 yaş arasındaki ergen ve gençlerde izlem yılda bir kez yapılır. Belge, protokollerdeki izlem zamanlarının en az sıklığı gösterdiğini; risk durumunda ya da ailevi sorunların olduğu dönemlerde izlemlerin daha sık planlanması gerektiğini vurgular.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Ailenin gözlemleri

CDC'ye göre ebeveynler, çocuklarının gelişimi hakkında güvenilir bilgi kaynaklarıdır. Bu nedenle değerlendirmenin önemli bir kısmı ailenin anlattıklarına dayanır. Hekim; çocuğun hangi becerileri kazandığını, oyun ve iletişim biçimini, uyku, beslenme ve davranışlarını sorar.

Tarama araçları

CDC'ye göre gelişimsel taramada en sık kullanılan araçlar, ebeveynlerin doldurduğu yaşa özel soru formlarıdır. Bu formlar iletişim, büyük kas hareketleri (oturma, yürüme gibi), küçük kas hareketleri (el becerileri), problem çözme ve kişisel-sosyal beceriler gibi alanları değerlendirir. CDC'ye göre bazı araçlar çocukla etkileşime dayalıdır ve uygulanmaları birkaç dakikadan yaklaşık 20 dakikaya kadar sürebilir. Taramayı birinci basamak hekimleri yapabildiği gibi, eğitim almış hemşireler ya da diğer sağlık çalışanları da uygulayabilir.

Gözlem ve muayene

Hekim çocuğu oyun sırasında gözlemler; hareketlerini, sesler ve sözcüklerle iletişimini, göz temasını ve çevresine ilgisini değerlendirir. Fizik muayene ve büyüme ölçümleri de değerlendirmenin parçasıdır. Muayene ortamı çocuk için yabancı olabileceğinden, hekim ailenin evde gözlediklerini de dikkate alır.

İşitmenin kontrolü

NIDCD'ye göre konuşma ve dil gecikmesinden şüphelenildiğinde işitme testi değerlendirmenin olağan bir parçasıdır; çünkü işitme sorunları konuşma ve dil gelişimini etkileyebilir. Bkz. Kulakta sıvı birikmesi (seröz otit)

Ayrıntılı değerlendirme

Tarama sonucunda endişe varsa çocuk; çocuk nörolojisi, çocuk ve ergen ruh sağlığı, dil ve konuşma terapisi, odyoloji ya da gelişim psikolojisi gibi alanlarda uzmanlara yönlendirilebilir. NIDCD'ye göre dil gecikmesi düşünülen çocuklarda dil ve konuşma terapisti ayrıntılı değerlendirme yapar. Bkz. Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi

Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?

• Çocuğun son zamanlarda kazandığı becerileri ve sizi endişelendiren noktaları önceden not edin.
• CDC, ailelerin gelişim kontrol listeleri gibi araçlarla çocuklarının gelişimini izleyebileceğini belirtir; bu notları yanınızda getirin.
• Çocuğun evdeki oyununu ya da konuşmasını gösteren kısa videolar değerlendirmeye yardımcı olabilir.
• Çocuğun uykulu, aç ya da hasta olmadığı bir zamanı seçmek, becerilerini rahatça gösterebilmesine yardımcı olur.
• Erken doğum, gebelik ve doğum süreci, geçirilen hastalıklar ve ailedeki gelişim sorunları hakkında bilgi verin.

Sonuçlar ne anlama gelir?

CDC'ye göre tarama araçları tanı koymaz. Sonuçlar üç şekilde yorumlanabilir:

• Endişe yok: Çocuğun gelişimi yaşına uygun görünür; izlemler olağan takvimle sürer.
• İzlem gerekir: Bazı alanlarda sınırda bulgular varsa, hekim daha kısa süre sonra yeniden değerlendirme önerebilir.
• İleri değerlendirme gerekir: CDC'ye göre endişe verici bir tarama sonucu, tanı için değil, kapsamlı değerlendirme için yönlendirmeyi başlatır. CDC, gelişimsel sorun saptanan çocuklarda tedavi planlamasının tanının kesinleşmesini beklemeden başlayabileceğini belirtir.

CDC'nin "erken davranın" yaklaşımına göre çocuk beklenen gelişim basamaklarına ulaşmıyorsa ya da daha önce kazandığı becerileri kaybediyorsa beklenmemelidir. CDC'nin önerdiği adımlar: endişeleri çocuğun hekimiyle konuşmak, gelişimsel tarama istemek, endişe sürerse uzmana yönlendirilmeyi istemek ve erken destek hizmetlerine başvurmaktır.

Örnek: iki yaş gelişim basamakları

CDC'nin iki yaş için sıraladığı bazı beceriler, gelişim değerlendirmesinde nelere bakıldığına dair fikir verir:

• Sosyal-duygusal: Başkası üzüldüğünde ya da ağladığında fark eder; yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için ebeveyninin yüzüne bakar.
• Dil ve iletişim: Kitapta sorulan şeyi gösterir; "daha süt" gibi en az iki sözcüğü birleştirir; istendiğinde en az iki vücut bölümünü gösterir; öpücük gönderme ya da başını sallama gibi el sallama ve işaret etme dışında jestler kullanır.
• Bilişsel: Bir eliyle bir şeyi tutarken diğer eliyle kullanır; oyuncaklardaki düğme ve kolları denemeye çalışır; aynı anda birden fazla oyuncakla oynar.
• Hareket: Topa tekme atar, koşar, yardımla ya da yardımsız birkaç basamak çıkar, kaşıkla yemek yer.

Bebeklik dönemindeki basamaklar için bkz. Bebek gelişim basamakları