Kısaca
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (CYBE), vajinal, anal veya oral cinsel temasla geçen bakteri, virüs ve parazit enfeksiyonlarıdır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre 30'dan fazla mikrop cinsel temasla bulaşabilir. Bu enfeksiyonların çoğu hiç belirti vermez; bu nedenle bir enfeksiyonu olup olmadığını anlamanın tek güvenilir yolu test yaptırmaktır. Bazı CYBE'ler antibiyotiklerle tamamen iyileşebilir, bazıları ise ilaçlarla kontrol altında tutulur. Prezervatif kullanımı, aşılar ve düzenli test korunmanın temel adımlarıdır.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar nedir?
CYBE, eskiden "zührevi hastalıklar" ya da "cinsel yolla bulaşan hastalıklar" olarak da adlandırılırdı. Günümüzde "enfeksiyon" sözcüğü tercih edilir; çünkü pek çok kişide mikrop bulunduğu hâlde hastalık belirtisi yoktur.
WHO'ya göre bulaşma başlıca cinsel temas yoluyla olur. Bazı CYBE'ler ayrıca gebelik, doğum veya emzirme sırasında anneden bebeğe ve güvenli olmayan kan ürünleriyle de geçebilir. NHS, CYBE'lerin yaygın olduğunu ve çoğunun tedavi edilebildiğini vurgular.
En sık görülen türler
WHO, CYBE'lerin çoğundan sekiz mikrobun sorumlu olduğunu belirtir. Bunlardan dördü günümüzde tedaviyle iyileşebilir, dördü ise tedavi edilemeyen ama ilaçlarla kontrol altına alınabilen virüs enfeksiyonlarıdır.
Tedaviyle iyileşebilenler
- Klamidya: Çoğu zaman belirti vermeyen bakteriyel bir enfeksiyondur.
- Bel soğukluğu (gonore): Akıntı ve idrarda yanmaya yol açabilir. Bkz. Bel soğukluğu (gonore)
- Frengi (sifiliz): Bakteriyel bir enfeksiyondur; gebelikte bebeğe geçerek ciddi sorunlara yol açabilir.
- Trikomoniyaz: Tek hücreli bir parazitin yol açtığı enfeksiyondur.
İlaçlarla kontrol altına alınabilenler
- Hepatit B: Karaciğeri etkiler; aşıyla önlenebilir. Bkz. Hepatit B nedir?
- Genital herpes (HSV): Cinsel organ çevresinde kabarcık ve yaralara yol açabilen bir virüs enfeksiyonudur.
- HIV: Bağışıklık sistemini zayıflatan virüstür; virüs ilaçlarıyla kontrol altında tutulabilir.
- HPV: Genital siğillere ve bazı kanserlere yol açabilen yaygın bir virüstür; aşıyla önlenebilir. Bkz. HPV enfeksiyonu
NHS bunlara ek olarak kasık biti ve uyuz gibi temasla geçebilen durumları da cinsel yolla bulaşabilen enfeksiyonlar arasında sayar.
Ne kadar yaygındır?
WHO'ya göre dünyada her gün 1 milyondan fazla tedavi edilebilir CYBE bulaşmaktadır. WHO'nun 2020 tahminlerine göre o yıl klamidya, gonore, frengi ve trikomoniyaz kaynaklı yaklaşık 374 milyon yeni enfeksiyon gelişmiştir. Bu sayılar, CYBE'lerin her yaş ve kesimden insanı etkileyebilecek kadar yaygın olduğunu gösterir. Bir CYBE'ye yakalanmak utanılacak bir durum değildir; önemli olan erken fark edip tedavi almaktır.
Belirtileri nelerdir?
WHO ve NHS'e göre CYBE'ler çoğu zaman belirti vermez; belirti olduğunda da genellikle özgül değildir. Belirtisi olmayan kişi, enfeksiyonu farkında olmadan partnerine bulaştırabilir. NHS'in sıraladığı olası belirtiler şunlardır:
- Cinsel organdan veya makattan olağan dışı akıntı
- İdrar yaparken ağrı veya yanma
- Cinsel organ ya da makat çevresinde kabarıklık veya deri çıkıntıları
- Döküntü
- Olağan dışı vajinal kanama
- Cinsel organ veya makatta kaşıntı
- Cinsel organ veya makat çevresinde kabarcık, yara ya da siğil
- Ağızda veya boğazda siğil (çok nadir)
Bu belirtilerin bir kısmı vajinal mantar enfeksiyonu ya da idrar yolu enfeksiyonu gibi cinsel yolla bulaşmayan durumlarda da görülebilir. Bu nedenle belirtiye bakarak kendi kendine tanı koymak doğru değildir. Bkz. Vajinal mantar enfeksiyonu
Tedavi edilmezse ne olur?
WHO'ya göre tedavi edilmeyen CYBE'ler ciddi sonuçlara yol açabilir:
- Kısırlık ve pelvik inflamatuvar hastalık: Klamidya ve gonore rahim, tüpler ve yumurtalıklara yayılarak kısırlığa ve dış gebeliğe yol açabilir.
- HIV riskinde artış: WHO, herpes, gonore ve frengi gibi enfeksiyonların HIV'e yakalanma riskini artırabileceğini belirtir.
- Gebelik ve bebek üzerine etkiler: WHO'ya göre 2022'de yaklaşık 1,1 milyon gebenin frengi enfeksiyonu taşıdığı ve bunun 390 binden fazla olumsuz doğum sonucuna yol açtığı tahmin edilmektedir. Frengi ölü doğuma neden olabilir.
- Kanser: HPV rahim ağzı kanserine, hepatit B ise karaciğer sirozu ve karaciğer kanserine yol açabilir.
Bu konuda
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Ne zaman test yaptırmalı?
NHS, prezervatifsiz ilişkiye girdiyseniz, belirtiniz varsa ya da partnerinizde bir CYBE saptandıysa test yaptırmanızı önerir. NHS'e göre bazı CYBE'lerin testte görünür hâle gelmesi prezervatifsiz ilişkiden sonra 7 haftayı bulabilir. Bu yüzden belirtiniz yoksa test için 7 hafta beklemek önerilir; belirtiniz varsa beklemeden başvurmalısınız. Gerektiğinde test belirli bir süre sonra tekrarlanabilir.
Belirti olmasa da düzenli test şu durumlarda özellikle önemlidir:
- Yeni bir partnerle ilişkiye başlamadan önce
- Birden fazla partneriniz varsa
- Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz
- Partneriniz bir CYBE tanısı aldıysa
Test nasıl yapılır?
NHS'e göre muayenede önce cinsel öykünüzle ilgili sorular sorulur ve gerekirse cinsel organlarınız veya makat bölgeniz muayene edilir. Ardından şu testlerden biri veya birkaçı yapılabilir:
- İdrar testi: Klamidya ve gonore gibi enfeksiyonlar için
- Kan testi: HIV, frengi ve hepatit gibi enfeksiyonlar için
- Sürüntü (swab) örneği: İdrar yolu ağzından, vajinadan, makattan ya da boğazdan pamuklu bir çubukla alınan örnek
WHO'ya göre moleküler testler belirtisi olmayan enfeksiyonları saptamada etkilidir; frengi, hepatit B ve HIV için hızlı testler de bulunmaktadır.
NHS, bu testlerin gizlilik içinde yapıldığını belirtir. Türkiye'de de sağlık bilgileriniz hasta mahremiyeti kapsamında korunur. HIV ve hepatit testleri hakkında ayrıntılı bilgi için ilgili danışmanlık hizmetlerine başvurabilirsiniz.
Tedavisi nasıl yapılır?
WHO'ya göre üç bakteriyel CYBE (klamidya, gonore, frengi) ve trikomoniyaz uygun antibiyotiklerle iyileşebilir. WHO'ya göre herpes ve HIV için en etkili ilaçlar, hastalığın seyrini değiştirebilen ama hastalığı tamamen ortadan kaldıramayan virüs ilaçlarıdır. Hepatit B'de de virüs ilaçları virüsle mücadeleye ve karaciğer hasarının yavaşlamasına yardımcı olur.
NHS'in tedaviyle ilgili önerileri şunlardır:
- Reçete edilen ilacı eksiksiz kullanın.
- Siz ve partneriniz tedaviyi tamamlayana kadar cinsel ilişkiye girmeyin.
- Mevcut ve önceki partnerlerinizi bilgilendirin ki onlar da test yaptırıp tedavi alabilsin.
WHO, özellikle gonorede antibiyotiklere direncin arttığını ve bazı enfeksiyonların tedavisinin zorlaştığını belirtir. Bu nedenle elden ya da başkasının antibiyotiğini kullanmak hem size zarar verebilir hem de direnç sorununu büyütür.
Nasıl korunulur?
WHO ve NHS'in önerdiği başlıca korunma yolları şunlardır:
- Prezervatif: WHO'ya göre doğru ve düzenli kullanıldığında HIV dahil CYBE'lere karşı en etkili korunma yöntemlerinden biridir. NHS, oral seks için ağız bariyerlerinin de kullanılabileceğini belirtir. WHO, prezervatifin örtmediği bölgelerde yara yapan frengi ve herpese karşı koruma sağlamadığını hatırlatır.
- Aşılar: WHO, HPV ve hepatit B için güvenli ve etkili aşılar bulunduğunu belirtir. Hangi aşıların size uygun olduğunu hekiminize sorabilirsiniz. Bkz. Erişkin aşılama
- Düzenli test: Belirti olmasa da risk durumunuza göre düzenli test yaptırmak.
- Açık iletişim: Partnerinizle test durumunuzu konuşmak ve yeni bir ilişki öncesinde birlikte test yaptırmak.
- Rahim ağzı taraması: Kadınlarda HPV'ye bağlı değişikliklerin erken saptanması için tarama programlarına katılmak. Bkz. Smear testi nedir?
Ne zaman doktora başvurmalı?
Şu durumlarda enfeksiyon hastalıkları, deri ve zührevi hastalıkları, kadın hastalıkları ve doğum, üroloji uzmanına ya da aile hekiminize başvurun:
- Cinsel organda veya makatta akıntı, yara, kabarcık, siğil ya da kaşıntı
- İdrar yaparken yanma
- Olağan dışı vajinal kanama veya ilişki sırasında ağrı
- Partnerinizde bir CYBE saptanması
- Prezervatifsiz ilişki sonrası endişe duymanız
- Gebelik planlıyorsanız ya da gebeyseniz ve risk taşıdığınızı düşünüyorsanız
Şu belirtiler acildir; beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin:
- Ateşle birlikte şiddetli karın ya da kasık ağrısı
- Gebelik olasılığı varken tek taraflı şiddetli kasık ağrısı, baş dönmesi veya bayılma
- Testiste ani ve şiddetli ağrı ya da şişlik
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Belirtim yoksa CYBE olabilir mi?
Evet. WHO ve NHS'e göre CYBE'lerin çoğu belirti vermez. Enfeksiyon olup olmadığını anlamanın tek güvenilir yolu test yaptırmaktır.
Prezervatif tüm CYBE'lerden korur mu?
WHO'ya göre prezervatif, doğru ve düzenli kullanıldığında HIV dahil CYBE'lere karşı en etkili korunma yöntemlerinden biridir. Ancak WHO, prezervatifin örtmediği bölgelerde yara oluşturan frengi ve genital herpes gibi enfeksiyonlara karşı koruma sağlamadığını belirtir. Aşılar ve düzenli test korunmayı destekler.
Riskli bir ilişkiden sonra ne zaman test yaptırmalıyım?
NHS'e göre bazı CYBE'lerin testte görünmesi 7 haftayı bulabilir; belirtiniz yoksa bu süre kadar beklemek önerilir. Belirtiniz varsa hemen başvurun. HIV açısından yüksek riskli bir temas olduysa hekime vakit kaybetmeden ulaşın.
CYBE tamamen iyileşir mi?
WHO'ya göre klamidya, gonore, frengi ve trikomoniyaz uygun tedaviyle iyileşebilir. Herpes, HIV, hepatit B ve HPV ise tamamen ortadan kaldırılamaz ama ilaçlarla ve izlemle kontrol altında tutulabilir.
Partnerime söylemem gerekir mi?
NHS, mevcut ve önceki partnerlerin bilgilendirilmesini önerir; böylece onlar da test yaptırıp tedavi alabilir ve siz yeniden enfekte olmazsınız.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Bel soğukluğu (gonore)
- Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
- Frengi (sifiliz)
- Genital herpes
- Hepatit B
- Hepatit C
- HIV enfeksiyonu
- HPV enfeksiyonu
- Kadın kısırlığı (infertilite)
- Klamidya enfeksiyonu
- Pelvik inflamatuvar hastalık
- HIV ve hepatit testleri danışmanlığı
- HPV DNA testi
- Smear testi (servikal sitoloji)
- ELISA testi
- PCR testi (polimeraz zincir reaksiyonu)
- Aile Hekimliği
- Deri ve Zührevi Hastalıkları
- Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji
- Kadın Hastalıkları ve Doğum
- Üroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
