HIV enfeksiyonu nedir? Bulaşma, belirtiler, test ve tedavi

HIV ve AIDS nedir?

WHO'ya göre HIV, bağışıklık sisteminin önemli parçası olan beyaz kan hücrelerinin bir türüne (CD4 hücreleri) saldırır. WHO'ya göre bu durum bağışıklık sistemini zayıflatır ve verem (tüberküloz) gibi hastalıklara, enfeksiyonlara ve bazı kanserlere yakalanmayı kolaylaştırır.

AIDS (edinilmiş bağışıklık yetmezliği sendromu), HIV enfeksiyonunun en ileri evresine verilen addır. NHS'e göre AIDS, HIV'in neden olduğu bir dizi ciddi hastalığın adıdır ve günümüzde çoğu zaman ileri evre HIV olarak adlandırılır. WHO ileri evre HIV hastalığını yetişkin ve ergenlerde CD4 hücre sayısının belirli bir düzeyin altına inmesi ya da belirli ağır hastalıkların ortaya çıkmasıyla tanımlar. WHO'ya göre tedavi edilmeyen HIV, çoğu zaman uzun yıllar sonra AIDS'e ilerleyebilir; NHS'e göre doğru tedaviyle HIV ile yaşayan kişilerin çoğunda AIDS gelişmez.

WHO verilerine göre 2025 yılı sonunda dünyada tahminen 41 milyon kişi HIV ile yaşıyordu. Aynı yıl yaklaşık 1,2 milyon kişi HIV ile enfekte oldu.

Nasıl bulaşır, nasıl bulaşmaz?

WHO'ya göre HIV; kan, anne sütü, meni ve vajina sıvısı yoluyla bulaşır. NHS ve WHO'nun sıraladığı başlıca bulaşma yolları şunlardır:

• Prezervatif kullanılmadan yapılan vajinal, anal ya da oral ilişki
• Enjektör, iğne ve diğer enjeksiyon malzemelerinin ortak kullanılması
• Gebelik, doğum ya da anne sütü yoluyla anneden bebeğe geçiş
• WHO'ya göre güvenli olmayan enjeksiyonlar, kan nakli ya da doku nakli ve steril olmayan aletlerle yapılan tıbbi işlemler; NHS'e göre etkili HIV taraması yapılmayan ülkelerde kan nakli

WHO ve NHS'e göre HIV şu yollarla bulaşmaz:

• Öpüşme, sarılma, tokalaşma
• Ortak tabak, bardak, çatal-bıçak ya da yiyecek-içecek paylaşma
• Tuvalet oturağı ve günlük ev eşyalarının ortak kullanımı

NHS'e göre İngiltere'de bağışlanan kanlar 1985'ten beri HIV açısından test edildiği için kan nakliyle bulaşma riski çok düşüktür.

Bu bilgiler, HIV ile yaşayan kişilere yönelik yersiz korku ve damgalamayı azaltmak için de önemlidir.

Belirtileri nelerdir?

HIV enfeksiyonunun belirtileri evresine göre değişir.

İlk dönem

NHS'e göre HIV belirtileri herkeste farklıdır; bazı kişiler enfeksiyondan yaklaşık 2–6 hafta sonra kısa süreli, grip benzeri bir hastalık geçirir. Bu dönemde şunlar görülebilir:

• Ateş
• Boğaz ağrısı
• Lenf bezlerinde şişlik
• Kas ağrıları ve yorgunluk
• Ciltte döküntü

WHO, ilk dönemde baş ağrısını da olası belirtiler arasında sayar; WHO'ya göre bazı kişilerde ilk haftalarda hiç belirti olmayabilir. NHS'e göre bu belirtiler başka birçok yaygın hastalıkta da görülebilir.

Belirtisiz dönem

NHS'e göre ilk belirtiler geçtikten sonra HIV yıllarca hiç belirti vermeyebilir. Bu nedenle HIV ile yaşayan birçok kişi bunu bilmez. WHO'ya göre HIV enfeksiyondan sonraki ilk aylarda daha kolay bulaşır, ancak birçok kişi durumunu ancak ileri evrelerde öğrenir.

İleri dönem

WHO'ya göre bağışıklık sistemi zayıfladıkça lenf bezlerinde şişlik, kilo kaybı, ishal ve öksürük gibi belirtiler gelişebilir. WHO'ya göre tedavi edilmeyen kişilerde verem (tüberküloz), bir mantarın yol açtığı beyin zarı iltihabı (kriptokokal menenjit), ağır bakteri enfeksiyonları ve lenfoma ile Kaposi sarkomu gibi kanserler gelişebilir. NHS zatürreyi de bu ciddi hastalıklar arasında sayar. Bkz. Tüberküloz (verem)

HIV testi nasıl yapılır?

NHS'e göre HIV testleri tükürük ya da parmaktan alınan kan örneğiyle yapılabilir. Klinikte yapılan testlerde sonuç genellikle birkaç gün içinde alınır. WHO'ya göre aynı gün sonuç veren hızlı testler ve kişinin kendi kendine uygulayabildiği testler bulunmaktadır.

Test ile ilgili bilinmesi gerekenler:

• Pencere dönemi: WHO'ya göre çoğu kişide virüse karşı antikorlar enfeksiyondan sonraki 28 gün içinde oluşur. Riskli bir temastan hemen sonra yapılan test, enfeksiyonu henüz göstermeyebilir. Hekiminiz gerekirse testi belirli bir süre sonra tekrarlamanızı isteyebilir.
• Doğrulama: WHO'ya göre tek bir test HIV tanısını tam olarak koyamaz; eğitimli bir sağlık çalışanının yaptığı doğrulama testi gerekir. NHS'e göre pozitif bir sonuç, HIV olabileceğiniz anlamına gelir; klinikte bir kan testi daha yapılır, bu da pozitif çıkarsa ileri testler ve tedavi için yönlendirilirsiniz.
• Bebekler: WHO'ya göre 18 aydan küçük bebeklerde annenin antikorları kanda bulunabileceğinden tanı için farklı (virüsün kendisini gösteren) testler kullanılır.

Test yaptırmak için hekiminize başvurabilirsiniz. Sağlık bilgilerinizin gizliliği hakkında bkz. Hasta mahremiyeti

Tedavisi nasıl yapılır?

WHO'ya göre HIV enfeksiyonunun tam tedavisi yoktur; ancak antiretroviral tedavi (ART) adı verilen ilaçlar virüsün vücutta çoğalmasını durdurur. NHS'e göre bu ilaçlar her gün alınması gereken tabletlerdir. WHO'ya göre ART bağışıklık sisteminin güçlenmesini sağlayarak diğer enfeksiyonlarla mücadeleye yardımcı olur.

Tedavinin amaçları şunlardır:

• Kandaki virüs miktarını (viral yük) testlerle saptanamayacak düzeye indirmek
• Bağışıklık sistemini korumak ve güçlendirmek
• AIDS'e ilerlemeyi ve ağır enfeksiyonları önlemek
• Virüsün başkalarına bulaşmasını engellemek

NHS'e göre tedaviye başlandıktan sonra viral yükün saptanamaz düzeye inmesi genellikle yaklaşık 6 ay sürer. NHS'e göre HIV ömür boyu süren bir durumdur; WHO da tedaviye erken erişimin ve tedaviyi sürdürmeye yönelik desteğin hem kişinin sağlığı hem de bulaşmanın önlenmesi için çok önemli olduğunu vurgular. Tedavi seçenekleri uzman bir ekiple konuşulur.

Saptanamaz = Bulaştırmaz

WHO'ya göre tedavi alan ve kanındaki virüs miktarı saptanamaz düzeyde olan HIV ile yaşayan kişiler, virüsü cinsel partnerlerine bulaştırmaz. Bu bilgi hem tedavinin düzenli sürdürülmesinin önemini hem de HIV ile yaşayan kişilerin sağlıklı ilişkiler kurabileceğini gösterir.

Korunma yolları

WHO ve NHS'in önerdiği başlıca korunma yolları şunlardır:

• Prezervatif: NHS'e göre her ilişkide doğru prezervatif kullanımı HIV'e karşı en etkili korunma yöntemlerinden biridir.
• Düzenli test: Kendi ve partnerinizin HIV durumunu bilmek.
• Temas öncesi koruma (PrEP): WHO'ya göre HIV negatif kişilerin HIV kapma riskini azaltmak için kullandığı ilaçlardır. NHS'e göre genellikle her gün ya da gerektiğinde alınan tabletler biçimindedir; bazı kişilerde iki ayda bir enjeksiyon kullanılabilir. WHO, PrEP ya da PEP kullanmayı düşünenlerin bir hekime danışmasını önerir.
• Temas sonrası koruma (PEP): NHS'e göre son 72 saat içinde HIV'e maruz kaldığını düşünen kişilere verilen acil koruyucu ilaçtır ve enfeksiyonu önleyebilir; NHS'e göre cinsel sağlık kliniklerinden ve acil servislerden alınabilir.
• Ortak enjektör kullanmamak: NHS'e göre iğne, enjektör ve diğer enjeksiyon malzemeleri paylaşılmamalıdır.
• Kayganlaştırıcı seçimi: NHS'e göre prezervatifle yağ bazlı değil su bazlı kayganlaştırıcı kullanılmalıdır; yağ bazlı ürünler prezervatifin yırtılmasına yol açabilir.
• Erkek sünneti: WHO, erkeklerde sünneti HIV riskini azaltan yollar arasında sayar.
• Anneden bebeğe bulaşmanın önlenmesi: WHO'ya göre HIV ile yaşayan gebe kadınlar olabildiğince erken tedaviye başlamalıdır; bu, annenin sağlığını korur ve doğumdan önce ya da anne sütü yoluyla bebeğe bulaşmayı önlemeye yardımcı olur. NHS'e göre İngiltere'de gebelere rutin gebelik taramalarında HIV testi önerilir.

WHO'ya göre sifiliz, herpes, klamidya ve bel soğukluğu gibi başka bir cinsel yolla bulaşan enfeksiyonun bulunması HIV kapma riskini artırır. Bkz. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar

HIV ile yaşamak

NHS'e göre tedavi alan kişilerin çoğu AIDS'e ilerlemez ve uzun, sağlıklı bir yaşam sürebilir. NHS'e göre sağlık ekibi endişelerinizi konuşabilmeniz için danışmanlık önerir; HIV ile yaşayan başka kişilerle çevrim içi ya da yerel destek gruplarında konuşmak da yardımcı olabilir. Tanıyı öğrenmek zorlayıcı olabilir; kaygı veya çökkünlük hissediyorsanız ruh sağlığı desteği istemekten çekinmeyin.

Kaynaklarda öne çıkan noktalar şunlardır:

• NHS'e göre tedavi uzman bir HIV kliniğinde planlanır ve ilaçlar her gün alınır.
• NHS'e göre tanı aldığınızda partnerinizi ve HIV'e maruz kalmış olabilecek yakın dönemdeki cinsel partnerlerinizi bilgilendirmeniz gerekir.
• WHO'ya göre HIV; hepatit B, hepatit C ve mpox gibi başka enfeksiyonların daha ağır seyretmesine yol açabilir, bu nedenle başka bir hastalık geliştiğinde HIV durumunuzu hekiminize bildirmeniz önemlidir.
• WHO'ya göre ART, kandaki virüs miktarını düşürerek belirtileri durdurur ve kişinin dolu ve sağlıklı bir yaşam sürmesini sağlar.