Ayrılık kaygısı bozukluğu nedir? Çocuklarda belirtileri ve tedavisi

Ayrılık kaygısı nedir?

Bebekler belirli bir yaşa geldiğinde kendilerine bakan kişileri tanımaya ve onları güvenli bir liman olarak görmeye başlar. MedlinePlus'a göre 8–14 aylık bebekler ebeveynlerini güvenli ve tanıdık kişiler olarak tanıdıkları için onlardan ayrıldıklarında korkabilir. MedlinePlus, bu tepkinin geçmişte çocuğu tehlikelerden koruyan bir işlevi olduğunu belirtir.

NHS'e göre 6 ay ile 3 yaş arasındaki çocuklarda ayrılık kaygısı sık görülür; çocuk bakım verenden ayrıldığında yapışkan davranabilir ve ağlayabilir. MSD Manual da 8–24 ay arasındaki çocukların neredeyse tamamında ayrılık kaygısı görüldüğünü belirtir. MedlinePlus'a göre bu kaygı genellikle çocuk 2 yaş civarına geldiğinde, yanından ayrılan ebeveynin geri döneceğini anlamaya başladığında azalır.

Kısacası, kreşe ilk başladığında ağlayan iki yaşındaki bir çocuk büyük olasılıkla normal bir gelişim dönemindedir. Sorun, kaygının yaşa uygun olmayacak kadar yoğun ve kalıcı olması durumunda ortaya çıkar.

Ayrılık kaygısı bozukluğu nedir?

MSD Manual ayrılık kaygısı bozukluğunu, çocuğun evden ya da bağlı olduğu kişiden (genellikle ebeveyninden) ayrı kalmaya ilişkin sürekli ve yoğun kaygısı olarak tanımlar. MSD Manual'a göre bir tanı konabilmesi için:

• Kaygının çocuğun gelişim dönemine göre beklenenden çok daha yoğun ve uzun olması,
• Belirtilerin en az bir ay sürmesi,
• Kaygının belirgin sıkıntıya yol açması ya da çocuğun işlevlerini (okul, arkadaşlık, uyku gibi) ciddi biçimde bozması gerekir.

MSD Manual'a göre bu bozukluk en çok küçük çocuklarda görülür ve ergenlikten sonra nadirdir. MedlinePlus ise ergenlik çağındaki ayrılık kaygısının gelişmekte olan bir kaygı bozukluğunun işareti olabileceğini belirtir. Çocuklarda görülen diğer kaygı sorunları için bkz. Yaygın anksiyete bozukluğu ve Seçici konuşmazlık

Belirtileri nelerdir?

MSD Manual ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Ayrılık anlarında aşırı sıkıntı: Vedalaşırken uzun süren ağlama, yalvarma ve ebeveyni bırakmama
• Ayrı kaldığında sürekli kavuşmayı düşünme
• Ebeveyne bir şey olacağı korkusu: Anne ya da babanın başına kaza gibi kötü bir şey geleceğinden aşırı endişelenme
• Okula gitmek istememe: Okul, kamp ya da arkadaşında kalma gibi ayrılık gerektiren durumlardan kaçınma
• Yalnız kalamama: Evde bile ebeveynin peşinden ayrılmama
• Uyku güçlüğü: Ebeveyn yanında olmadan uyuyamama, yatma saatinde zorluk
• Kâbuslar: Çoğunlukla aileden ayrılma ya da aileye zarar gelmesi temalı
• Bedensel yakınmalar: Özellikle ayrılık öncesinde baş ağrısı ve karın ağrısı gibi tekrarlayan yakınmalar

NHS'e göre küçük çocuklarda kaygı huzursuzluk, ağlama, yapışkanlık, uyku sorunları, alt ıslatma ve kâbuslar şeklinde kendini gösterebilir. Bkz. Alt ıslatma

Okul korkusu ve okula gitmeme

Ayrılık kaygısı bozukluğu olan çocuklarda en belirgin sorunlardan biri okula gitmek istememektir. Sabahları karın ya da baş ağrısı, okul kapısında uzun süren vedalaşmalar ve eve dönmek için ısrar etme görülebilir. MSD Manual, tedavide çocuğun okula yeniden başlamasının hemen öncelik verilmesi gereken bir hedef olduğunu vurgular.

Neden olur?

MSD Manual'a göre ayrılık kaygısı bozukluğu çoğu zaman bir yaşam olayının ardından başlar ya da artar:

• Bir yakının ya da evcil hayvanın ölümü
• Taşınma
• Okul değiştirme
• Kalıtsal olarak kaygıya yatkınlık

NHS'e göre kaygıya yatkın çocuklar değişikliklere uyum sağlamakta zorlanabilir. Travmatik deneyimler, aile içi çatışmalar ve akran zorbalığı ya da ders baskısı gibi okulla ilgili stres etkenleri de kaygıyı tetikleyebilir.

Tanı nasıl konur?

MSD Manual'a göre tanı; ebeveyn ve çocuğun anlattığı belirtilere ve gerektiğinde vedalaşma anlarının gözlemlenmesine dayanır ve ruh sağlığı alanında kullanılan standart tanı ölçütlerine göre konur. MedlinePlus, normal gelişimin bir parçası olan ayrılık kaygısı için test bulunmadığını; ancak 2 yaşından sonra da ağır biçimde süren kaygıda değerlendirme yapılması gerektiğini belirtir.

Değerlendirme genellikle çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılır. Bedensel yakınmalar ön plandaysa, bu yakınmaların başka bir nedeni olup olmadığını anlamak için çocuk doktoru da değerlendirme yapabilir. Bkz. Çocuk ve ergen psikiyatrik değerlendirmesi

Tedavi nasıl yapılır?

Bilişsel davranışçı terapi

MSD Manual'a göre tedavide temel yaklaşım bilişsel davranışçı terapidir. Bu yaklaşımda ebeveynlere vedalaşmaları kısa tutmaları ve çocuğun tepkilerine sakin, abartısız yanıt vermeleri öğretilir. Çocuk, kaygı verici durumlarla adım adım ve desteklenerek yüzleşmeyi öğrenir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi nedir?

Aile ve bireysel terapi

MSD Manual ve MedlinePlus'a göre bireysel ve aile psikoterapisi, danışmanlık ve ebeveynlik tutumlarının gözden geçirilmesi tedavinin parçası olabilir.

İlaçlar

MSD Manual'a göre belirtiler ağırsa ya da terapi yeterli olmazsa kaygıyı azaltan ilaçlar kullanılabilir; ancak küçük çocuklarda dikkatle kullanılır. İlaç kararını çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı verir.

Okula dönüş ve nüksün önlenmesi

MSD Manual'a göre okula dönüş tedavinin acil önceliğidir. MSD Manual ayrıca, tatil dönemlerinde de düzenli ayrılıklar planlanmasının belirtilerin yeniden ortaya çıkmasını önlemeye yardımcı olabileceğini belirtir. MSD Manual'a göre bozukluk ne kadar uzun sürerse o kadar ağırlaşır; bu nedenle erken destek önemlidir.

Ebeveynler neler yapabilir?

MedlinePlus ve NHS'in önerilerinden yola çıkarak:

• Güven verin: MedlinePlus, çocuğun evde kendini güvende hissetmesini sağlamayı ve geri döneceğinizi söyleyerek onu rahatlatmayı önerir.
• Başka bakım verenlerle güven bağı kurun: MedlinePlus'a göre güvenilir kişilerin çocuğa zaman zaman bakması, çocuğun başka yetişkinlerle de bağ kurmasına yardımcı olur.
• Vedalaşmayı kısa tutun: MSD Manual'ın bilişsel davranışçı yaklaşımda önerdiği gibi uzun ve duygusal vedalaşmalar yerine kısa ve sakin bir veda tercih edin.
• Önceden hazırlayın: MedlinePlus, özellikle hastane gibi durumlarda çocuğa olacakları önceden anlatmayı önerir. NHS de çocukları değişikliklere önceden hazırlamayı önerir.
• Dinleyin ve küçümsemeyin: NHS'e göre çocuğun kaygılarını dinlemek, kaygının bedendeki etkilerini anlatmak ve sorun çözme becerilerini birlikte geliştirmek yardımcı olur.
• Rutini koruyun: NHS düzenli günlük rutinin önemini vurgular.
• Basit teknikler öğretin: NHS'e göre çocuğa kaygıyı tanımayı öğretmek, birlikte üçe kadar sayarak derin nefes almak ve endişelerini yazıp bir "endişe kutusuna" koymak gibi yöntemler kullanılabilir. Bkz. Stres için nefes egzersizleri