Yaygın anksiyete bozukluğu nedir? Belirtiler ve tedavi

Yaygın anksiyete bozukluğu nedir?

Kaygı, hepimizin tanıdığı ve belirli ölçüde işe yarayan bir duygudur: Sınavdan önce çalışmamızı, karşıdan karşıya geçerken dikkatli olmamızı sağlar. Yaygın anksiyete bozukluğunda ise kaygı, gerçek riskle orantısız hâle gelir ve bir konudan diğerine sıçrayarak neredeyse sürekli bir arka plan gürültüsüne dönüşür.

NHS, YAB'ı "pek çok farklı konuda sık sık çok kaygılı hissedilen yaygın bir ruh sağlığı sorunu" olarak tanımlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ise kaygı bozukluklarını, yoğun ve aşırı korku ile endişenin; bedensel gerginlik ve kontrol edilmesi güç davranışsal belirtilerle birlikte görüldüğü ve belirgin sıkıntıya yol açtığı durumlar olarak açıklar. DSÖ'ye göre kaygı bozuklukları dünyada en sık görülen ruh sağlığı sorunlarıdır.

Belirtiler: zihinde ve bedende

YAB'ın belirtileri kişiden kişiye değişir, ancak genellikle hem zihinsel hem bedensel alanda kendini gösterir.

Zihinsel ve duygusal belirtiler

• Günlük yaşamı etkileyen ve kontrol edilmesi güç, süregen endişe
• Huzursuzluk, "diken üstünde" olma hissi
• Sinirlilik, tahammülsüzlük
• Dikkati toplamakta zorlanma, zihnin "boşalması"
• Kötü bir şey olacakmış gibi hissetme
• Belirsizliğe dayanmakta güçlük, kararları erteleme

Bedensel belirtiler

• Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük
• Çabuk yorulma
• Boyun, omuz ve çenede kas gerginliği; gerilim tipi baş ağrısı
• Çarpıntı
• Baş dönmesi, sersemlik
• Mide ve bağırsak yakınmaları, bulantı

NHS, YAB'ın zaman zaman çökkün duygudurum ve depresyonla da birlikte görülebildiğini belirtir.

Normal endişe ile YAB arasındaki fark

Her endişe bir bozukluk değildir. Aşağıdaki özellikler, endişenin değerlendirme gerektirebileceğini düşündürür:

• Süreklilik: Endişe çoğu gün vardır ve aylardır sürmektedir. NHS, belirtilerin yaklaşık altı aydır devam etmesini hekime başvurmak için gerekçeler arasında sayar.
• Kapsam: Kaygı tek bir olaya değil, pek çok konuya yayılmıştır.
• Kontrol güçlüğü: "Düşünmemeye çalışıyorum ama yapamıyorum" hissi baskındır.
• İşlevsellik: Uyku, iş, okul ya da ilişkiler belirgin biçimde etkilenmektedir.

Örneğin bir yakınınız hastanedeyken onun için endişelenmek beklenen bir tepkidir. Ancak hiçbir somut sorun yokken her gün saatlerce olası felaketleri düşünmek ve bunun sonucunda uyuyamamak, YAB'ın tipik bir örneğidir.

Neden olur? Risk etkenleri

YAB'ın tek bir nedeni yoktur. DSÖ, kaygı bozukluklarının sosyal, psikolojik ve biyolojik etkenlerin karmaşık etkileşimiyle ortaya çıktığını belirtir. NHS'nin saydığı risk etkenleri arasında şunlar bulunur:

• Ailede kaygı, depresyon ya da başka ruh sağlığı sorunlarının bulunması
• Geçmişte yaşanmış stresli ya da travmatik deneyimler (aile içi şiddet, istismar, zorbalık gibi)
• Artrit gibi uzun süreli ağrılı sağlık sorunları
• Madde veya alkol kullanımı öyküsü
• Başka bir kaygı bozukluğunun (panik bozukluk, fobiler) bulunması

NHS, YAB'ın kadınlarda erkeklere göre daha sık görüldüğünü belirtir. DSÖ de kaygı bozukluklarının kadınları daha sık etkilediğini vurgular.

Tanı nasıl konur?

YAB tanısı bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanının yaptığı görüşmeyle konur. NHS'ye göre değerlendirmede kaygının günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği, duyguların kontrol edilmesinin ne kadar zor olduğu ve endişenin yaşamın kaç farklı alanına yayıldığı sorgulanır.

Hekim, benzer belirtilere yol açabilecek bedensel nedenleri de göz önünde bulundurur. Örneğin tiroid bezinin fazla çalışması çarpıntı, huzursuzluk ve uyku sorunlarına neden olabilir. Bazı ilaçlar, yüksek miktarda kafein ya da alkol yoksunluğu da kaygı benzeri belirtiler yapabilir. Bu nedenle kullandığınız ilaçları ve alışkanlıklarınızı açıkça anlatmanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi seçenekleri

YAB tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi genellikle basamaklı olarak planlanır.

Psikolojik tedaviler Bilişsel davranışçı terapi (BDT), YAB'da en sık önerilen psikolojik tedavilerden biridir. NHS'ye göre BDT, terapistin kişiye düşünme ve davranma biçimlerini değiştirmede yardımcı olduğu bir konuşma terapisidir. Endişe döngüsünü besleyen düşünceler ("ya kötü bir şey olursa?") fark edilir, sorgulanır; kaçınma ve sürekli güvence arama gibi davranışlar yavaş yavaş azaltılır. NHS, BDT'nin duruma göre genellikle 5 ile 15 seans arasında sürdüğünü ve yüz yüze, çevrim içi ya da telefonla yapılabildiğini belirtir. DSÖ de konuşma terapilerini, BDT'yi ve maruz bırakma temelli yaklaşımları kaygı bozukluklarında etkili seçenekler arasında sayar.

İlaç tedavisi Hekim gerekli gördüğünde, bazı antidepresanlar (özellikle seçici serotonin geri alım inhibitörleri) önerilebilir. DSÖ, benzodiazepin grubu ilaçların bağımlılık riski nedeniyle genellikle önerilmediğini vurgular. İlaç seçimi, kişinin yaşı, diğer sağlık sorunları ve kullandığı ilaçlar dikkate alınarak hekim tarafından yapılır; ilaçlar hekime danışmadan başlanmamalı ya da bırakılmamalıdır.

Kendi kendine yardım ve yaşam düzenlemeleri NHS ve DSÖ'nün önerileri arasında düzenli fiziksel aktivite, nefes ve gevşeme teknikleri, farkındalık (mindfulness) uygulamaları, düzenli uyku ve beslenme saatleri ile alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durmak bulunur. Bu adımlar hafif belirtilerde tek başına yardımcı olabilir, orta ve ağır durumlarda ise tedaviyi destekler.

Günlük hayatta işe yarayabilecek beceriler

Tedaviye ek olarak şu küçük alışkanlıklar endişeyle ilişkinizi değiştirmeye yardımcı olabilir:

• Endişeleri yazmak: Kafanızda dönen düşünceleri kâğıda dökmek, onları daha somut ve yönetilebilir kılar.
• Belirli bir "endişe zamanı" ayırmak: Gün içinde akla gelen endişeleri not alıp günün belirli bir saatinde 15-20 dakika bunlara bakmak, sürekli düşünme döngüsünü kırmaya yardım edebilir.
• Çözülebilir ve çözülemez endişeleri ayırmak: Bir adım atılabilecek konular için küçük bir plan yapmak; kontrol edilemeyenleri fark edip bırakmaya çalışmak.
• Güvence aramayı azaltmak: Sürekli internette araştırmak ya da çevreye "bir şey olmaz değil mi?" diye sormak kısa süre rahatlatsa da kaygıyı uzun vadede besleyebilir.
• Kafeini gözden geçirmek: Kahve, enerji içecekleri ve koyu çay bazı kişilerde çarpıntı ve huzursuzluğu artırabilir.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

YAB yaşayan biri sık sık güvence arayabilir: "Sence bir şey olur mu?", "Emin misin?" gibi soruları tekrar tekrar sorabilir. Yakınların ilk tepkisi genellikle sürekli güvence vermektir; ancak bu, endişe döngüsünü farkında olmadan besleyebilir. Bunun yerine kişinin duygusunu kabul eden ("Bu konuda çok endişelendiğini görüyorum") ama endişenin içeriğine saatlerce girmeyen bir tutum daha yararlı olabilir.

Kişiyi profesyonel destek almaya cesaretlendirmek, randevulara eşlik etmeyi teklif etmek ve birlikte yürüyüş gibi sakinleştirici etkinlikler planlamak da destek olur. Kaygının bir "abartı" ya da "nazlanma" olmadığını, gerçek ve yorucu bir deneyim olduğunu bilmek, ilişkiyi korumak açısından önemlidir. Destek veren kişinin de kendi dinlenme ve paylaşım alanlarını koruması gerekir.