Aort diseksiyonu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Aort diseksiyonu nedir?

Aort, kalbin sol karıncığından çıkan ve oksijenli kanı tüm vücuda dağıtan en büyük atardamardır. Önce yukarı doğru yükselir (çıkan aort), bir kavis çizer, ardından göğüs boşluğundan karına doğru iner (inen aort). Aortun duvarı üç katmandan oluşur: iç zar, kas ve esnek liflerden oluşan orta katman ve dış katman.

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre diseksiyonda iç zarda bir yırtık oluşur. Kalbin her atımıyla gelen kan bu yırtıktan içeri girer ve iç katmanı orta katmandan ayırarak damar duvarının içinde yeni, sahte bir kanal açar. Bu kanal ilerledikçe:

• Aortun dış duvarı zayıflar ve yırtılabilir; bu durum ağır iç kanamaya yol açar.
• Aorttan çıkan dallar (beyin, kalp, böbrekler, bağırsaklar ve bacaklara giden damarlar) daralabilir ya da tıkanabilir.
• Yırtılma kalbin hemen çıkışındaysa aort kapağı etkilenip kaçırmaya başlayabilir.

Diseksiyonun türleri

Hekimler diseksiyonu, aortun hangi bölümünü tuttuğuna göre sınıflandırır. Çıkan aortu (kalbe en yakın bölüm) tutan diseksiyonlar genellikle "tip A", yalnız inen aortu tutanlar "tip B" olarak adlandırılır. Bu ayrım önemlidir; çünkü MedlinePlus ve MSD Manual'a göre çıkan aortu tutan diseksiyonlarda genellikle ameliyat gerekir, inen aortu tutanların bir bölümü ise ilaçla ve yakın izlemle tedavi edilebilir.

Belirtileri nelerdir?

Aort diseksiyonunun en tipik belirtisi ağrıdır. MedlinePlus ve MSD Manual'ın tarifine göre:

• Ani başlayan, çok şiddetli ağrı: Göğüste ya da iki kürek kemiği arasında, sırtta hissedilir. Kişiler bunu yırtılma, yarılma, bıçak saplanması gibi sözcüklerle anlatır.
• Yer değiştiren ağrı: Yırtık ilerledikçe ağrı boyuna, omuzlara, kollara ya da karına doğru yayılabilir.
• Bayılma, baş dönmesi: Ani tansiyon düşmesine bağlı olabilir.
• Bol terleme, solukluk, bulantı
• Nefes darlığı
• Hızlı ama zayıf nabız
• Kaygı, kötü bir şey olacakmış hissi

Diseksiyon beyne giden damarları etkilerse konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük gibi inmeyi düşündüren belirtiler ortaya çıkabilir. Bağırsak, böbrek veya bacak damarları etkilenirse karın ağrısı, idrar azalması ya da bacakta ağrı, soğukluk ve güçsüzlük görülebilir.

Bu belirtiler kalp krizi ve başka acil durumlarla karışabilir. Göğüs ağrısının nedenini evde ayırt etmek mümkün değildir; ani ve şiddetli ağrıda acil değerlendirme gerekir. Ayrıntılı bilgi için Göğüs ağrısı nedenleri ve Kalp krizi belirtileri yazılarına bakabilirsiniz.

Nedenleri ve risk etkenleri

Aort diseksiyonu, aort duvarının zayıflaması ya da hasar görmesiyle ortaya çıkar. MSD Manual'a göre en önemli etken yüksek tansiyondur ve vakaların üçte ikisinden fazlasında rol oynar. Kaynakların saydığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Yüksek tansiyon: Damar duvarına sürekli fazla basınç bindirir. Bkz. Yüksek tansiyon nedir?
• İleri yaş ve damar sertliği (ateroskleroz)
• Göğse alınan sert darbeler: Örneğin trafik kazasında direksiyona çarpma.
• Kalıtsal bağ dokusu hastalıkları: Marfan sendromu ve Ehlers-Danlos sendromu gibi, damar duvarını oluşturan dokuların zayıf olduğu durumlar.
• Doğuştan kalp ve damar farklılıkları: Örneğin aort kapağının üç yerine iki yaprakçıklı olması (biküspit aort kapağı) veya aortun daralması.
• Kalp ve damar girişimleri: Kalp ameliyatı ya da damar içine kateter yerleştirilmesi sırasında nadiren gelişebilir.
• Gebelik
• Damar iltihapları (arterit)

MedlinePlus'a göre aort diseksiyonu yılda yaklaşık 100.000 kişide 3 kişide görülür ve en sık 60 yaş üzerindeki erkeklerde ortaya çıkar.

Tanı nasıl konur?

Aort diseksiyonu şüphesi acil serviste hızla araştırılır. MedlinePlus ve MSD Manual'a göre hekim şunları yapabilir:

• Muayene: Kalp ve akciğerler dinlenir. İki koldaki ya da kol ile bacaktaki kan basıncı ve nabızlar karşılaştırılır; aralarındaki belirgin fark diseksiyonu düşündürebilir. Aort kapağının kaçırmasına bağlı bir üfürüm duyulabilir.
• Akciğer grafisi: Göğüste aortun genişlediğini gösterebilir; ancak normal bir grafi diseksiyonu dışlamaz.
• BT anjiyografi: Damar yoluyla kontrast madde verilerek çekilen bilgisayarlı tomografidir. Yırtığın yerini ve ne kadar yayıldığını gösterir. Bkz. Tomografi nedir? ve Kontrastlı çekim
• Transözofageal ekokardiyografi: Yutak yoluyla yemek borusuna ilerletilen ince bir ultrason probuyla kalp ve aortun yakından görüntülenmesidir.
• MR anjiyografi: Bazı durumlarda, özellikle izlemde kullanılabilir.
• Kan testleri ve EKG: Kalp krizi gibi benzer belirtiler yapan durumları ayırt etmek için yapılır.

Tedavi nasıl yapılır?

Aort diseksiyonu bir acil durumdur ve tedavi genellikle yoğun bakım koşullarında hemen başlar.

İlaç tedavisi

MSD Manual'a göre ilk adım, damar yoluyla verilen ilaçlarla kalp hızını ve kan basıncını düşürmektir. Böylece aort duvarına binen yük azaltılır ve yırtığın ilerlemesi yavaşlatılmaya çalışılır. Ağrı da kontrol altına alınır. MedlinePlus, beta bloker grubu ilaçların ilk seçenekler arasında olduğunu belirtir. Hangi ilacın kullanılacağına hastanedeki ekip karar verir.

Ameliyat

MedlinePlus ve MSD Manual'a göre çıkan aortu tutan diseksiyonlarda çoğunlukla acil ameliyat gerekir. Ameliyatta aortun hasarlı bölümü çıkarılır ve yerine yapay bir damar (greft) dikilir. Aort kapağı etkilenmişse onarılması ya da değiştirilmesi, bazen kalp damarlarına bypass yapılması gerekebilir.

Stent greft (endovasküler tedavi)

İnen aortu tutan diseksiyonların bir bölümü ilaçla ve yakın izlemle tedavi edilir; MedlinePlus'a göre bazılarında ise ameliyat gerekir. MSD Manual'a göre inen aort diseksiyonlarında kasıktaki bir atardamardan ilerletilen kateterle aortun içine kumaşla kaplı bir metal tüp (stent greft) yerleştirmek, açık ameliyata bir seçenek olabilir.

Olası komplikasyonlar ve seyir

Aort diseksiyonu ağır seyredebilen bir hastalıktır. MSD Manual'a göre aort diseksiyonu geçirenlerin yaklaşık yüzde 20'si hastaneye ulaşamadan hayatını kaybeder; tedavi alanların ise çoğu hastaneden taburcu olabilir. MedlinePlus, aort yırtılmadan önce ameliyatla tedavi edilebilen kişilerde hayatta kalma olasılığının daha yüksek olduğunu vurgular.

Diseksiyon, organlara giden kan akımını bozarak şu sorunlara yol açabilir:

• İnme
• Kalp krizi veya kalp kapağı kaçağı
• Böbrek işlevinde bozulma
• Bağırsaklarda kan akımının azalması
• Bacaklarda kan dolaşımının bozulması
• Aort duvarının dışa doğru yırtılmasıyla ağır iç kanama

Taburcu olduktan sonra

Tedavi edilen kişilerin uzun süreli izlenmesi gerekir. MedlinePlus ve MSD Manual'a göre:

• Ömür boyu tansiyon kontrolü: Kan basıncını hedef düzeyde tutmak için düzenli ilaç kullanımı ve ölçüm önemlidir. Hekiminizin önerdiği ilaçları kendi başınıza bırakmayın.
• Düzenli görüntüleme: Aortta yeni bir yırtık, genişleme (anevrizma) ya da aort kapağında kaçak gelişip gelişmediğini görmek için belirli aralıklarla BT veya MR çekilir.
• Yaşam tarzı: Sigarayı bırakmak, tuzu azaltmak ve hekimin uygun gördüğü düzeyde hareket etmek tansiyon kontrolüne katkı sağlar. Ağır kaldırma ve ıkınma gerektiren aktiviteler için hekiminizin önerilerine uyun. Bkz. Tansiyon için yaşam tarzı
• Kalıtsal durumların izlenmesi: MedlinePlus, Marfan sendromu veya Ehlers-Danlos sendromu gibi kalıtsal bağ dokusu hastalıkları olan kişilerin düzenli kontrollerini aksatmamasını önerir.

Aort diseksiyonu önlenebilir mi?

Tüm diseksiyonlar önlenemez; ancak risk azaltılabilir. MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

• Yüksek tansiyonu tedavi etmek ve düzenli olarak kontrol ettirmek
• Damar sertliğini ilerleten etkenleri (sigara, yüksek kolesterol, hareketsizlik) azaltmak
• Araçta emniyet kemeri kullanmak gibi önlemlerle göğüs yaralanmalarından korunmak
• Marfan sendromu gibi kalıtsal bir bağ dokusu hastalığı ya da biküspit aort kapağı varsa düzenli kontrollere gitmek