İlaçlı (kontrastlı) MR ve tomografi: nelere dikkat edilir?

Kontrast madde nedir, neden verilir?

MR ve tomografi, kontrast madde olmadan da pek çok yapıyı gösterebilir. Ancak bazı dokular çevrelerinden yeterince ayırt edilemez. Kontrast madde, kanla birlikte dolaşarak damarlara ve kanlanması fazla olan dokulara ulaşır; görüntüde bu bölgelerin daha parlak ya da farklı görünmesini sağlar.

NIBIB, tomografide kullanılan kontrast maddelerin görüntüde çok belirgin olduğunu ve hastalarda güvenle kullanılabildiğini belirtir. Kuruma göre damar içine verilen iyot bazlı maddeler damarları görünür kılarak tıkanıklıkların saptanmasına yardımcı olur; baryum bazlı maddeler ise sindirim sisteminin görüntülenmesinde kullanılır.

Cleveland Clinic de MR'da kullanılan gadolinyumlu kontrastın; damarlar ve kanlanma, iltihap, anormal dokular ve tümörlerin daha net görülmesine yardımcı olduğunu, sıradan bir MR'ın gösteremediği ayrıntılar gerektiğinde tercih edildiğini belirtir.

Kontrastlı çekim sık olarak şu durumlarda istenebilir:

• Tümörlerin saptanması, yaygınlığının ve tedaviye yanıtının izlenmesi
• Damar daralması, tıkanıklık, anevrizma veya pıhtı araştırması (BT anjiyografi, MR anjiyografi)
• Enfeksiyon ve iltihap odaklarının belirlenmesi
• Beyin, karaciğer, böbrek ve pankreas gibi organlarda kitle ayrımı
• Multipl skleroz gibi hastalıklarda aktif tutulumun gösterilmesi

Tomografi ile MR kontrastı arasındaki fark

• Tomografide (iyotlu kontrast): Genellikle koldaki bir damardan verilir. NHS'ye göre bazı tomografilerde kontrast içilerek veya makattan da verilebilir. NHS'ye göre madde verilirken vücutta sıcaklık ve kızarma hissi ya da ağızda metalik tat olabilir; bu duyumlar genellikle kısa sürede geçer.
• MR'da (gadolinyumlu kontrast): Cleveland Clinic'e göre gadolinyum ile onu taşıyan "şelatlayıcı" bir molekülden oluşur ve genellikle kolun iç yüzündeki bir damardan, 20 saniyeden kısa sürede verilir. Kurum, böbrekleri sağlıklı kişilerde maddenin büyük ölçüde 24 saat içinde idrarla atıldığını belirtir.

• Ağızdan veya makattan verilen kontrast: Karın ve sindirim sistemi incelemelerinde mide ve bağırsakların duvarlarını daha iyi ayırt etmek için içilen ya da makattan uygulanan kontrast maddeler kullanılabilir. NIBIB, sindirim sisteminin görüntülenmesinde baryum bazlı maddelerin kullanıldığını belirtir. İçilecek kontrast genellikle çekimden bir süre önce, belirli aralıklarla verilir; size söylenen zamanlamaya uymanız görüntü kalitesini etkiler.

İki madde birbirinden farklıdır. Birine karşı tepki gelişmiş olması, diğerine de tepki gelişeceği anlamına gelmez; ancak önceki tüm tepkilerin ekibe bildirilmesi önemlidir.

Çekim öncesi hazırlık

Kontrastlı çekim öncesinde size verilen talimatlar merkeze ve incelemeye göre değişebilir. Genel olarak dikkat edilen noktalar şunlardır:

• Açlık: Bazı incelemelerde birkaç saatlik açlık istenebilir. Size bildirilen süreye uyun.
• Böbrek fonksiyonu: Cleveland Clinic, işlem öncesinde böbrek işlevini gösteren eGFR kan testinin yapılabileceğini belirtir. Özellikle böbrek hastalığı, şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya kalp yetmezliği olan kişilerde bu değer istenebilir.
• İlaçlar: Cleveland Clinic, MR kontrastı öncesinde kullandığınız ilaçların bildirilmesini önerir. Bazı şeker ilaçları gibi ilaçlar için ayrı talimat verilebilir; hiçbir ilacı kendi başınıza kesmeyin, ekibin talimatına uyun.
• Alerji öyküsü: Daha önce kontrast maddeye tepki gösterdiyseniz, astımınız veya ciddi alerjileriniz varsa bunu randevu alırken söyleyin. Gerekirse hekiminiz farklı bir yöntem seçebilir veya önlem planlayabilir.
• Gebelik ve emzirme: Gebelik olasılığını ve emzirmeyi bildirin; karar hekim tarafından verilir.
• Sıvı alımı: Size aksi söylenmedikçe çekim öncesi ve sonrası yeterli su içmek genellikle önerilir.

Çekim günü neler olur?

Kontrastlı bir MR veya tomografi günü genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Kayıt ve sorgulama: Ekip; alerjilerinizi, böbrek hastalığınızı, kullandığınız ilaçları, gebelik olasılığını ve vücudunuzdaki implantları sorar. Bir onam formu imzalamanız istenebilir.
2. Damar yolu: Kolunuzdaki bir damara ince bir plastik kanül yerleştirilir. Bu sırada kısa süreli bir iğne batması hissedilir.
3. Kontrastsız görüntüler: Bazı incelemelerde önce kontrast verilmeden görüntü alınır, ardından aynı bölge kontrastla yeniden görüntülenir.
4. Kontrastın verilmesi: Madde, çoğu zaman otomatik bir enjektörle ve çekimle eş zamanlı verilir. Bu anda sıcaklık veya ağızda metalik tat hissedebilirsiniz.
5. Gözlem: Çekim bittikten sonra bir süre bekleme alanında kalmanız istenebilir. Herhangi bir tepki olmadığı görülünce kanül çıkarılır.

Kanülün takıldığı kolda yanma, şişlik veya ağrı hissederseniz bunu çekim sırasında hemen söyleyin; madde nadiren damarın dışına sızabilir ve ekip bu duruma müdahale eder.

Olası yan etkiler

Cleveland Clinic, gadolinyumlu kontrastın sık görülen yan etkilerini şöyle sıralar:

• Ağızda metalik tat
• Sıcaklık veya yorgunluk hissi
• İğne yerinde acı ya da hafif morarma
• Baş ağrısı veya bulantı

NHS de MR kontrastının bulantı veya kusma, deri döküntüsü, baş ağrısı, ağızda metalik tat ve baş dönmesi gibi yan etkilere yol açabileceğini belirtir.

Alerjik tepkiler

Cleveland Clinic'e göre kontrast maddeye alerjik tepki riski vardır ancak nadirdir. NHS de tomografi kontrastına alerjik tepkinin halsizlik, terleme ve nefes almada güçlük yapabileceğini belirtir. Tepkiler çoğunlukla madde verildikten kısa süre sonra başlar; bu nedenle çekim sonrası bir süre gözlem altında tutulabilirsiniz. Görüntüleme birimleri bu tür durumlara müdahale edebilecek şekilde donanımlıdır.

Kontrast madde ve böbrekler

Kontrast maddeler vücuttan büyük ölçüde böbrekler aracılığıyla atılır. Bu nedenle böbrek sağlığı, kontrastlı çekimde en çok dikkat edilen konulardan biridir.

İyotlu kontrast ve ani böbrek hasarı

Cleveland Clinic, kontrasta bağlı ani böbrek hasarını, kontrast madde verildikten sonraki iki gün içinde ortaya çıkan ani böbrek hasarı olarak tanımlar ve bunun nadir olduğunu belirtir. Kuruma göre riski artıran durumlar şunlardır:

• İleri evre kronik böbrek hastalığı
• Böbrek hastalığıyla birlikte şeker hastalığı
• Kalp yetmezliği ve yüksek tansiyon
• Vücut sıvısının azalmış olması (susuzluk)
• Bu durumlarla birlikte bazı ağrı kesicilerin (NSAİİ) kullanılması

Kurum, riski azaltmak için işlem öncesi veya sonrası damardan sıvı verilebildiğini, kontrast miktarının sınırlandırılabildiğini ya da iyot içermeyen alternatiflerin kullanılabildiğini belirtir. Böbrek sorunu olmayan çoğu kişide bu durum beklenmez.

Gadolinyum ve ağır böbrek hastalığı

NIBIB, diyaliz hastalarında bazı gadolinyum ajanlarının, nadir ama ciddi bir hastalık olan nefrojenik sistemik fibrozla ilişkili olduğunu belirtir. Cleveland Clinic bu durumu kasları, kemikleri ve organları sertleştirip kalınlaştıran bir hastalık olarak tanımlar ve yalnızca ağır böbrek hastalığı olanlarda görülebildiğini vurgular. Bu nedenle ağır böbrek hastalarında kontrast kullanımına dikkatle karar verilir ve uygun ajan seçilir.

Çekim sonrasında

• Size aksi söylenmedikçe normal yemeye ve içmeye devam edebilirsiniz; bol su içmek, maddenin atılmasına yardımcı olabilir.
• İğne yerinde hafif morarma veya hassasiyet birkaç gün sürebilir.
• Çekimden saatler sonra gelişen geç tepkiler de görülebilir; döküntü veya kaşıntı fark ederseniz ekibe haber verin.
• Böbrek hastalığınız varsa, hekiminiz çekim sonrası böbrek değerlerinizi kontrol etmek isteyebilir.