Kısaca
Prolaktin, beyin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan ve doğumdan sonra süt üretimini sağlayan bir hormondur; halk arasında "süt hormonu" olarak da bilinir. Kanda prolaktinin olağandan yüksek olmasına hiperprolaktinemi denir. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü'ne (NIDDK) göre prolaktin yüksekliği kısırlık ve başka sorunlara yol açabilir. Kadınlarda adet düzensizliği ya da adetlerin kesilmesi, gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesi; erkeklerde cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu sık belirtilerdir. Gebelik ve emzirme gibi doğal durumlar, stres, bazı ilaçlar, tiroid az çalışması ve böbrek hastalığı prolaktini yükseltebilir. Bir diğer önemli neden, hipofiz bezinde gelişen ve genellikle iyi huylu olan prolaktinomadır. Tedavi nedene göre planlanır; prolaktinomada çoğu zaman ilaç tedavisi ilk seçenektir.
Prolaktin nedir, ne işe yarar?
NIDDK'ye göre prolaktin, memelerin süt üretmesini sağlayan bir hormondur. Gebelik ve emzirme döneminde doğal olarak yükselir. NIDDK'ye göre gebelik ve emzirme dışında prolaktinin yüksek olması ise kısırlığa ve başka sorunlara yol açabilir.
Belirtileri nelerdir?
NIDDK'ye göre prolaktin yüksekliğinin belirtileri kadınlarda ve erkeklerde farklıdır.
Kadınlarda
- Adet düzensizliği ya da adetlerin kesilmesi (Bkz. Adet görememe ve Adet düzensizliği)
- Kısırlık
- Gebelik ve emzirme olmadan memeden süt gelmesi
- Cinsel istekte azalma
- Cinsel ilişki sırasında vajinal kuruluk
Erkeklerde
- Testosteron düşüklüğüne bağlı cinsel istekte azalma
- Sertleşme sorunu (erektil disfonksiyon)
MedlinePlus'a göre testosteron eksikliği erkeklerde meme büyümesi ve kas kaybına da yol açabilir; MedlinePlus, testosteron eksikliğinin araştırılmasında prolaktin ölçümünü de sayar. MedlinePlus'a göre uzun süren testosteron eksikliği kısırlığa, kemik erimesine ve güçsüzlüğe yol açabileceği için erkeklerde bu belirtilerin nedeni araştırılmalıdır.
Büyük tümörlere bağlı belirtiler
MedlinePlus'a göre hipofiz tümörleri baş ağrısına ve görme kaybına yol açabilir. Baş ağrısıyla birlikte görme sorunları varsa vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır.
Neden olur?
Doğal ve geçici nedenler
NIDDK ve MedlinePlus'a göre prolaktini geçici olarak yükseltebilen durumlar şunlardır:
- Gebelik ve emzirme
- Fiziksel ya da duygusal stres
- Yakın zamanda yapılmış egzersiz
- MedlinePlus'a göre proteinden zengin bir öğün ve meme uçlarının uyarılması
Bu nedenle tek bir yüksek sonuç her zaman bir hastalık anlamına gelmez; hekim gerektiğinde testi daha uygun koşullarda tekrarlayabilir ve sonuçları belirtilerinizle birlikte yorumlar.
İlaçlar
NIDDK'ye göre bazı psikiyatrik ilaçlar (antipsikotikler), bazı tansiyon ilaçları ve opioid ağrı kesiciler prolaktini yükseltebilir. MedlinePlus bazı antidepresanları, östrojen içeren ilaçları ve bazı bulantı ilaçlarını da sayar; ayrıca esrar kullanımının da prolaktini yükseltebileceğini belirtir. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın; hekiminizle konuşun.
Hastalıklar
- Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi): NIDDK ve MedlinePlus'a göre prolaktini yükseltebilir. Bkz. Hipotiroidi belirtileri
- Böbrek hastalığı: Bkz. Kronik böbrek hastalığı
- Göğüs duvarını etkileyen durumlar: NIDDK göğüs bölgesini tutan zonayı, MedlinePlus göğüs duvarı yaralanmalarını sayar. Bkz. Zona hastalığı
- Hipotalamus hastalıkları: Beyinde hipofizi düzenleyen bölgenin hastalıkları.
Prolaktinoma ve diğer hipofiz tümörleri
NIDDK'ye göre prolaktinoma, hipofiz bezinde gelişen ve prolaktin üreten iyi huylu bir tümördür. NIDDK'ye göre tüm hipofiz tümörlerinin yaklaşık yüzde 40'ını oluşturur ve en sık görülen hipofiz tümörü türüdür. Kadınlarda erkeklerden daha sık görülür; çocuklarda nadirdir. MedlinePlus'a göre başka hipofiz tümörleri de prolaktini yükseltebilir.
Makroprolaktin
MedlinePlus'a göre bazı kişilerde kanda "makroprolaktin" adı verilen, daha büyük yapılı bir prolaktin biçimi bulunur ve test sonucunu yüksek gösterebilir. Hekim gerekirse bu durumu ayırt etmek için ek inceleme isteyebilir.
Bu konuda
Prolaktin yüksekliği (hiperprolaktinemi) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
NIDDK'ye göre tanı, kanda prolaktin düzeyinin ölçülmesiyle başlar; prolaktinoma düşünülürse hipofiz bezi MR ile görüntülenir. MR çekilemeyen durumlarda bilgisayarlı tomografi kullanılabilir. Bkz. MR nedir?
Prolaktin testi
MedlinePlus'a göre test, hipofiz tümörlerini araştırmak ve memeden süt gelmesi, cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu, kısırlık ve adet düzensizliği gibi yakınmaları değerlendirmek için yapılır. MedlinePlus'a göre olağan değerler genellikle erkeklerde 20 ng/mL'nin, gebe olmayan kadınlarda 25 ng/mL'nin altındadır; gebelikte ise çok daha yüksek olabilir. Referans değerler laboratuvara göre değişebileceği için sonucunuzu hekiminizle değerlendirin.
Testten önce:
- Stres, yoğun egzersiz ve meme uçlarının uyarılması sonucu geçici olarak yükseltebileceği için bu durumlardan kaçınmak önerilebilir.
- Kullandığınız tüm ilaçları hekiminize bildirin.
- Laboratuvarın açlık ya da saat konusundaki talimatlarına uyun.
Diğer testler
Hekim nedeni bulmak için tiroid fonksiyon testleri, böbrek fonksiyon testleri ve gebelik testi gibi ek testler isteyebilir. Görme şikâyeti varsa göz muayenesi de gerekebilir.
Muayeneye hazırlanırken
Hekiminizin prolaktin yüksekliğinin nedenini bulabilmesi için şu bilgileri önceden not etmeniz yararlı olabilir:
- Son adet tarihiniz, adetlerinizin düzeni ve gebelik olasılığı
- Emzirip emzirmediğiniz
- Reçeteli ve reçetesiz kullandığınız tüm ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler
- Memeden süt gelmesi, baş ağrısı ya da görme sorunları gibi yakınmalarınız
- Halsizlik, üşüme, kilo artışı gibi tiroid az çalışmasını düşündüren belirtiler
- Daha önce yapılmış prolaktin ve hormon testlerinin sonuçları
Tedavi
Tedavi, prolaktin yüksekliğinin nedenine göre planlanır:
- İlaca bağlı durumlarda: Hekim, mümkünse ilacı değiştirebilir ya da ilacın dozunu düzenleyebilir.
- Tiroid az çalışmasında: Altta yatan tiroid sorunu tedavi edilir ve prolaktin düzeyi yeniden değerlendirilir.
- Prolaktinomada: NIDDK'ye göre ilk seçenek genellikle dopamin agonistleri adı verilen ilaçlardır (bromokriptin ya da kabergolin). Bu ilaçlar prolaktin düzeyini düşürür ve tümörü küçültebilir; NIDDK'ye göre kabergolin, daha etkili olduğu ve daha az yan etkisi bulunduğu için sıklıkla tercih edilir.
- Ameliyat: NIDDK'ye göre prolaktinomada ameliyat da bir seçenektir; genellikle burun yoluyla yapılan hipofiz ameliyatı tercih edilir. Ameliyat kararı, tümörün özellikleri ve ilaç tedavisine yanıt değerlendirilerek verilir.
- Işın tedavisi: NIDDK'ye göre bazı durumlarda kullanılabilir; ancak etkisi yıllar içinde ortaya çıkar.
İlaç tedavisi sırasında düzenli kan testleri ve gerektiğinde MR kontrolleri yapılır. İlacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın. NIDDK'ye göre tedavinin amaçları prolaktin düzeyini olağan sınırlara indirmek, varsa tümörü küçültmek ve belirtileri ortadan kaldırmaktır; prolaktinomaların çoğu ilaç tedavisine iyi yanıt verir.
Tedavi sürecinde dikkat edilecekler
- İlaçlarınızı hekiminizin önerdiği biçimde kullanın; kendi başınıza bırakmayın ya da miktarını değiştirmeyin.
- Kontrol kan testlerinizi ve önerilen görüntülemeleri aksatmayın.
- Gebelik planlıyorsanız ya da gebe kaldığınızı düşünüyorsanız hekiminize hemen haber verin.
- Baş ağrısı, görme değişikliği ya da ilaçla ilgili yeni bir yakınma ortaya çıkarsa hekiminize başvurun.
Gebelik ve prolaktin
NIDDK'ye göre dopamin agonistleri doğurganlığın geri kazanılmasına yardımcı olabilir. Gebelik saptandığında ilaç genellikle kesilir; ancak bu kararı hekiminiz verir. NIDDK'ye göre gebelikte hipofiz bezi doğal olarak büyür ve büyük prolaktinomalar gebelikte büyüyebilir; bu nedenle gebelik boyunca izlem önemlidir. NIDDK'ye göre küçük prolaktinoması olan kadınlar doğumdan sonra genellikle emzirebilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Ani başlayan çok şiddetli baş ağrısı, görme kaybı ya da çift görme
- Bilinç bulanıklığı, kusma ve ense sertliği
Hekime başvurun:
- Gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesi
- Adetlerin düzensizleşmesi ya da kesilmesi
- Bir yıldır çocuk sahibi olamama
- Cinsel istekte azalma ya da sertleşme sorunu
- Geçmeyen baş ağrısı ya da görme alanında daralma
- Prolaktin yükseltebilen bir ilaç kullanıyorsanız ve yukarıdaki belirtilerden biri başladıysa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Prolaktin yüksekliği tehlikeli mi?
Nedenine göre değişir. Gebelik ve emzirmede yükselmesi doğaldır. Diğer durumlarda NIDDK'ye göre kısırlık gibi sorunlara yol açabilir ve nedeninin araştırılması gerekir. En sık nedenlerden biri olan prolaktinoma genellikle iyi huyludur ve çoğu zaman ilaçla tedavi edilir.
Stres prolaktini yükseltir mi?
Evet. NIDDK ve MedlinePlus'a göre fiziksel ya da duygusal stres prolaktini geçici olarak yükseltebilir. Bu nedenle hafif yükseklikte hekim testi tekrarlamak isteyebilir.
Prolaktin yüksekliği kısırlık yapar mı?
NIDDK'ye göre prolaktin yüksekliği kısırlığa yol açabilir. Neden tedavi edildiğinde, özellikle prolaktinomada ilaç tedavisiyle doğurganlık geri kazanılabilir.
Erkeklerde prolaktin yüksekliği olur mu?
Evet. NIDDK'ye göre erkeklerde testosteron düşüklüğüne bağlı cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu görülebilir. Prolaktinoma kadınlarda daha sık olsa da erkeklerde de görülür.
Prolaktinoma kanser mi?
Hayır. NIDDK'ye göre prolaktinoma, hipofiz bezinde gelişen iyi huylu (kanser olmayan) bir tümördür. Yine de hormon yüksekliğine ve büyük olduğunda çevre dokulara baskıya yol açabildiği için tedavi ve izlem gerektirir.
Prolaktin yüksekliği için hangi doktora gidilir?
Endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı tanı ve tedaviyi planlar. Kadınlarda adet ve kısırlık sorunları için kadın hastalıkları ve doğum, erkeklerde üroloji uzmanı değerlendirme yapabilir; ameliyat gerekirse beyin ve sinir cerrahisi uzmanı sürece katılır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Adet görememe (amenore)
- Erkek kısırlığı (erkek infertilitesi)
- Hipofiz adenomu
- Kadın kısırlığı (infertilite)
- Kronik böbrek hastalığı
- Prolaktin yüksekliği (hiperprolaktinemi)
- Sertleşme sorunu (erektil disfonksiyon)
- Testosteron eksikliği (hipogonadizm)
- Tiroid bezi az çalışması (hipotiroidi)
- MR (manyetik rezonans görüntüleme)
- Tiroid fonksiyon testleri (TSH, T3, T4)
- Beyin ve Sinir Cerrahisi
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
- Kadın Hastalıkları ve Doğum
- Üroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
