Uzun COVID nedir? Belirtileri, süresi ve başa çıkma yolları

Uzun COVID nedir?

WHO'nun tanımına göre COVID-19 sonrası durumda belirtiler genellikle COVID-19 hastalığından sonraki 3 ay içinde başlar, en az 2 ay sürer ve günlük işleri, sosyal yaşamı etkiler. Bu belirtilerin başka bir tanıyla açıklanamaması gerekir. NHS ise COVID-19 belirtilerinin 12 haftadan uzun sürmesi durumunu uzun COVID ya da "COVID sonrası sendrom" olarak tanımlar.

Uzun COVID tek bir hastalık değil, farklı organ sistemlerini etkileyebilen belirtiler bütünüdür. Belirtiler COVID-19'un ilk döneminden itibaren sürebilir, iyileşmenin ardından yeniden başlayabilir ya da zaman içinde dalgalanabilir. Bazı günler kişi kendini iyi hissederken, bazı günler belirtiler belirgin biçimde artabilir. COVID-19 hakkında genel bilgi için COVID-19 nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Ne kadar yaygındır?

WHO'ya göre COVID-19 geçiren her 100 kişiden yaklaşık 6'sında COVID-19 sonrası durum gelişir. WHO, güncel verilerin pandeminin ilk yıllarına göre daha düşük oranlara işaret ettiğini de belirtir. WHO'ya göre SARS-CoV-2 ile enfekte olan herkeste COVID-19 sonrası durum gelişebilir. WHO, çocuklar ve ergenler için ayrı bir klinik tanım da oluşturmuştur; yani uzun COVID yalnızca yetişkinleri ilgilendiren bir durum değildir.

Belirtileri nelerdir?

WHO'ya göre 200'den fazla farklı belirti bildirilmiştir. WHO ve NHS'in en sık saydığı belirtiler şunlardır:

• Aşırı yorgunluk: Dinlenmekle geçmeyen, günlük işleri zorlaştıran bitkinlik. Bkz. Halsizlik ve yorgunluk nedenleri
• Nefes darlığı: Özellikle eforla artan nefes darlığı. Bkz. Nefes darlığı nedenleri
• Kas ve eklem ağrıları
• Düşünme, bellek ve odaklanma güçlüğü: Halk arasında "beyin sisi" olarak anılır. Bkz. Unutkanlık nedenleri
• Baş ağrısı
• Tat ve koku alma duyusunda değişiklik
• Uyku sorunları
• Depresyon ve kaygı

NHS bunlara ek olarak göğüs ağrısı, saç dökülmesi ve kaygı gibi belirtilerin de görülebileceğini belirtir. Bazı kişilerde çarpıntı da yakınmalar arasındadır. Bkz. Çarpıntı nedenleri

Eforla kötüleşen belirtiler

WHO, bazı kişilerde fiziksel ya da zihinsel çabadan sonra belirtilerin belirgin biçimde kötüleştiğini (efor sonrası kötüleşme) ve bu tablonun kronik yorgunluk sendromuna benzeyebileceğini belirtir. Bu kişilerde enerjiyi koruma tekniklerinin önemli olduğunu vurgular. Bu nedenle uzun COVID'de "ne kadar çok hareket o kadar iyi" yaklaşımı her zaman doğru değildir; etkinlik düzeyi kişiye göre ayarlanmalıdır.

Kimler daha fazla risk altında?

WHO'ya göre şu gruplarda uzun COVID gelişme olasılığı daha yüksektir:

• Kadınlar ve ileri yaştaki yetişkinler
• Sigara içenler
• Fazla kilolu ya da obez kişiler
• Kronik hastalığı olanlar
• COVID-19'u birden fazla kez ya da ağır geçirenler
• Engelli bireyler ve sağlık hizmetine erişimi sınırlı olanlar

Bu gruplarda olmamanız uzun COVID gelişmeyeceği anlamına gelmez; risk etkenleri yalnızca olasılığın arttığını gösterir. Sigarayı bırakmak, sağlıklı kiloyu korumak ve kronik hastalıkları kontrol altında tutmak genel sağlığınız için de yararlı adımlardır.

Tanı nasıl konur?

Uzun COVID'i gösteren tek bir test yoktur. Tanı, belirtilerin COVID-19 ile zamansal ilişkisi ve başka nedenlerin dışlanmasıyla konur. NHS'e göre hekim önce belirtilerinizi ayrıntılı olarak dinler ve gerekirse şu değerlendirmeleri yapar:

• Kan testleri
• Kandaki oksijen düzeyinin ölçülmesi
• Kalp hızının değerlendirilmesi
• Gerekirse göğüs hastalıkları, kardiyoloji, nöroloji ya da rehabilitasyon gibi uzmanlık alanlarına yönlendirme

Bu değerlendirmeler, belirtilere yol açabilecek kansızlık, tiroid sorunları, kalp ya da akciğer hastalıkları gibi başka durumların gözden kaçmaması için önemlidir. Muayeneye giderken belirtilerinizin ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini not almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi ve destek

NHS'e göre uzun COVID'i ortadan kaldıran bilinen bir tedavi yoktur. Destek, belirtilere ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır. WHO'ya göre yaklaşımlar kişiden kişiye değişir ve şunları içerebilir:

• Belirtilere yönelik ilaçlar: Ağrı, uyku sorunları ya da ruh hâlindeki değişiklikler gibi belirtiler için hekimin uygun gördüğü tedaviler.
• Rehabilitasyon: NHS'e göre fizyoterapi, nefes egzersizleri, beslenme danışmanlığı ve bilişsel davranışçı terapi gibi destekler farklı uzmanlardan oluşan ekiplerce sunulabilir. Bkz. Fizik tedavi nedir?
• Enerji yönetimi: WHO, enerji koruma tekniklerini ve dinlenmeye öncelik vermeyi önerir.
• Ruh sağlığı desteği: Süregen belirtiler kaygı ve çökkünlüğe yol açabilir; psikolojik destek iyileşme sürecinin parçası olabilir.

NHS, egzersize ya da spora yeniden başlamadan önce hekiminize veya sizi izleyen uzmana danışmanızı önerir.

Günlük yaşamda öz yönetim

WHO ve NHS, kişinin kendi belirtilerini yönetmesine yardımcı olan bazı stratejiler önerir:

• Belirti günlüğü tutun: Hangi etkinliklerin belirtilerinizi tetiklediğini fark etmek için günlük not alın.
• Etkinliklerinizi dengeleyin: Gününüzü küçük parçalara bölün, arada dinlenme molaları verin ve iyi hissettiğiniz günlerde aşırıya kaçmayın.
• Düzenli uyku: Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın. Bkz. Uyku hijyeni nedir?
• Hafif hareket: Hekiminizin önerdiği ölçüde, nazik ve kademeli hareket.
• Dengeli beslenme ve yeterli sıvı alımı.
• Ağrı yönetimi: Gerekirse hekim ya da eczacı önerisiyle uygun ağrı kesiciler.

İşe ya da okula dönüşü kademeli planlamak, işvereninizle ya da okulla çalışma saatleri ve görev düzenlemeleri konusunda konuşmak yararlı olabilir.

Uzun COVID ile yaşamak: duygusal ve sosyal yönler

Uzun COVID'in belirtileri dışarıdan her zaman görünmez. Bu nedenle kişi, çevresi tarafından anlaşılmadığını ya da şikâyetlerinin ciddiye alınmadığını hissedebilir. WHO, belirtilerin günlük işleri ve sosyal yaşamı etkileyebildiğini vurgular. Bu süreçte şunlar yardımcı olabilir:

• Aile üyelerinizle ve yakınlarınızla belirtilerinizi ve ihtiyaçlarınızı açıkça konuşmak
• Ev işlerini ve sorumlulukları paylaşmak, gerektiğinde yardım istemek
• Benzer deneyimleri yaşayan kişilerle bir araya gelinen destek gruplarından yararlanmak
• Kaygı, çökkünlük ya da umutsuzluk hissi belirginleştiğinde bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak. Bkz. Kaygı bozukluğu tedavisi
• Kendinize karşı sabırlı olmak; iyileşmenin inişli çıkışlı olabileceğini kabul etmek

Ne kadar sürer?

WHO'ya göre COVID-19 sonrası durumun belirtileri genellikle zamanla, çoğunlukla 4–9 ay içinde düzelir. Ancak WHO, 2022 yılına ait küresel tahminlere göre yaklaşık her 100 kişiden 15'inde belirtilerin 12. ayda hâlâ sürdüğünü belirtir. NHS de iyileşme süresinin kişiden kişiye çok değiştiğini, bazı belirtilerin hızla düzelirken bazılarının uzun süre devam edebildiğini vurgular.

Uzun COVID'den korunmak mümkün mü?

WHO'ya göre iki doz COVID-19 aşısı olmak, COVID-19 sonrası durum gelişme olasılığını azaltıyor görünmektedir. Yeniden enfeksiyon mümkün olduğu için WHO, riskli ortamlarda maske, el hijyeni ve havalandırma gibi önlemlerin de önemini vurgular. Uzun COVID riskini artıran etkenlerden biri COVID-19'u birden fazla kez geçirmek olduğu için yeni enfeksiyonlardan korunmak da önem taşır.