Kronik yorgunluk sendromu (ME/KYS) nedir? Belirtileri ve yönetimi

Kronik yorgunluk sendromu nedir?

Herkes zaman zaman yorgun hisseder; yoğun bir haftanın ardından gelen yorgunluk genellikle dinlenmekle geçer. Kronik yorgunluk sendromundaki yorgunluk ise farklıdır. NHS, ME/KYS'yi vücudun farklı bölümlerini etkileyebilen uzun süreli bir durum olarak tanımlar ve hastalığın çocuklar dahil her yaşta görülebileceğini belirtir.

CDC'ye göre ME/KYS'de dinlenmekle düzelmeyen ağır yorgunluğa düşünme ve uyku sorunları, baş dönmesi, ağrı ve pek çok başka belirti eşlik eder. Hastalık kişinin işini, okulunu, sosyal yaşamını ve ev işlerini sürdürme yeteneğini önemli ölçüde kısıtlayabilir. CDC, ME/KYS'li kişilerin yaklaşık dörtte birinin hastalığın bir döneminde yatağa bağımlı kaldığını belirtir.

Belirtileri nelerdir?

NHS, ME/KYS'nin dört ana belirtisini şöyle sıralar:

• Günlük yaşamı zorlaştıran aşırı yorgunluk: Dinlenmekle ya da uyumakla geçmez.
• Uyku sorunları: Uykuya dalmakta güçlük, çok uzun uyuma ya da uyandıktan sonra dinlenmemiş hissetme. Bkz. Uyku hijyeni nedir?
• Düşünme, odaklanma ve hafıza sorunları: Halk arasında "beyin sisi" olarak da tanımlanır.
• Efor sonrası kötüleşme: Fiziksel ya da zihinsel bir çabanın ardından belirtilerin ağırlaşması. NHS'e göre bu kötüleşme haftalarca sürebilir.

NHS ve CDC'nin belirttiği diğer belirtiler şunlardır:

• Vücudun farklı bölgelerinde ağrı
• Yüksek ateş, baş ağrısı, eklem ya da kas ağrıları gibi grip benzeri belirtiler
• Baş dönmesi

Efor sonrası kötüleşme neden önemlidir?

CDC'ye göre ME/KYS, fiziksel ya da zihinsel her türlü etkinlikten sonra kötüleşebilir; bu belirtiye efor sonrası kötüleşme (İngilizce kısaltmasıyla PEM) denir. CDC, kişinin zorlandığı bir etkinliğin ardından uzun süre yatakta kalması gerekebileceğini belirtir; NHS'e göre de bu kötüleşmenin düzelmesi haftalar alabilir. Bu nedenle tedavide amaç, belirtileri kötüleştirmeden eldeki enerjiyi kullanmayı öğrenmektir.

Kimlerde görülür, nedeni nedir?

CDC'ye göre ABD'de 3,3 milyona kadar kişinin ME/KYS'si olduğu tahmin edilmektedir. Hastalık en sık orta yaştaki kişilerde görülür; çocukları, ergenleri ve yaşlıları da etkileyebilir. Erişkinlerde kadınlar erkeklerden daha sık etkilenir. CDC, ME/KYS'li her 10 kişiden 9'undan fazlasının bir hekim tarafından tanı almadığını belirtir.

NHS ve CDC'ye göre hastalığın bilinen bir nedeni yoktur. CDC, hastalığın birden fazla nedeni ya da tetikleyici çevresel etkeni olabileceğini belirtir. ME/KYS'li kişilerde hastalık çoğu zaman gribe benzer bir tabloyla başladığı için araştırmacılar bir enfeksiyonun tetikleyici olabileceğinden şüphelenmektedir; CDC, COVID-19 enfeksiyonundan sonra da ME/KYS benzeri bir hastalık (uzun COVID) bildirildiğini belirtir. Bağışıklık sistemindeki değişiklikler, hücrelerin enerji üretimindeki farklılıklar ve genetik yatkınlık da araştırılan olası nedenler arasındadır.

Tanı nasıl konur?

NHS ve CDC'ye göre ME/KYS'yi doğrulayan tek bir test yoktur. Tanı; ayrıntılı bir öykü, fizik muayene ve benzer belirtilere yol açabilecek diğer durumların dışlanmasıyla konur. NHS ve CDC'ye göre bu amaçla kan ve idrar testleri yapılabilir.

Uzun süren yorgunluğun pek çok farklı nedeni olabilir ve NHS'in vurguladığı gibi ME/KYS belirtileri başka birçok hastalıkla benzerlik gösterir. Bkz. Sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur? Bu nedenle hekim, gerekli gördüğü kan ve idrar testleriyle başka nedenleri araştırır. Bkz. Hemogram (tam kan sayımı) nedir? ve TSH, T3 ve T4 testleri

CDC'ye göre hekim; şu anda neler yapabildiğinizi ve bunun önceden nasıl farklı olduğunu, belirtilerin ne zamandır sürdüğünü, uyku ya da dinlenmeden sonra kendinizi daha iyi hissedip hissetmediğinizi ve zorlandığınız bir etkinliği yapmaya çalıştığınızda neler olduğunu sorabilir. Muayeneye gitmeden önce bir etkinlik günlüğü tutmak önemli ayrıntıları hatırlamanıza yardımcı olabilir. CDC, benzer belirtilere yol açan başka durumların araştırılması için nöroloji, romatoloji ya da uyku uzmanına yönlendirme yapılabileceğini belirtir. NHS de belirtiler beklenenden uzun sürdüğünde ME/KYS tanısının düşünülebileceğini vurgular.

Tedavi ve yönetim

NHS'e göre ME/KYS'yi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur; ancak belirtileri hafifletmeye ve günlük yaşamla baş etmeye yardımcı olan yöntemler vardır.

Enerji yönetimi (tempo ayarlama)

NHS'e göre enerji yönetimi, belirtileri kötüleştirmeden günlük enerjinin verimli biçimde kullanılmasını öğrenmeyi amaçlar. CDC de etkinlik temposunu ayarlamayı yönetimin temel unsurlarından biri olarak sayar. Bu yaklaşımda:

• Günlük etkinlikler bir günlük ya da telefon uygulamasıyla izlenir.
• Etkinlik düzeyi, belirtileri kötüleştirmeyecek bir sınır içinde tutulmaya çalışılır.
• NHS'e göre egzersizin yararlı olacağını düşünen kişilere, ME/KYS konusunda deneyimli bir sağlık profesyoneli (örneğin fizyoterapist) desteğiyle kişiye özel bir plan sunulmalıdır.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

NHS'e göre BDT, hastalığın kendisini tedavi etmekten çok, hastalıkla baş etmeye yardımcı olan bir konuşma terapisidir ve ME/KYS konusunda deneyimli bir terapist tarafından uygulanmalıdır. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) nedir?

Belirtilere yönelik ilaçlar

NHS'e göre baş ağrısı ve eklem ağrıları için ağrı kesiciler kullanılabilir; ağrı ve uyku sorunları için hekim farklı ilaçlar önerebilir. Hangi ilacın size uygun olduğuna hekiminiz karar verir.

Uzman desteği

NHS'e göre gerektiğinde ME/KYS deneyimi olan bir diyetisyene ya da uzun süreli ağrıda ağrı kliniğine yönlendirme yapılabilir. Belirtiler ağırsa hekimin bir uzmandan görüş alması gerekir. NHS, tedavi planının kişinin belirtilerine, koşullarına ve tercihlerine göre birlikte hazırlanmasını ve düzenli olarak gözden geçirilmesini önerir.

NHS'in önermedikleri

NHS şu yaklaşımların önerilmediğini belirtir:

• Sabit ve giderek artırılan egzersiz programları (derecelendirilmiş egzersiz tedavisi)
• Tamamen hareketsiz kalarak dinlenme
• Kanıtı yetersiz tamamlayıcı tedaviler
• Gözetim olmadan yapılan yoğun egzersiz
• Kısıtlayıcı diyetler ve kanıtı yetersiz vitamin ve mineral takviyeleri

Günlük yaşamda neler yapılabilir?

NHS'in önerileri doğrultusunda:

• Düzenli ve dengeli beslenin: Öğün atlamamaya özen gösterin. Bkz. Sağlıklı beslenme nedir?
• Uyku düzeninizi kademeli olarak oturtun: NHS'e göre fazla uyumak genellikle belirtileri düzeltmez; gündüz uyumak da gece uykusunu bozabilir.
• Dinlenme molalarını kısa tutun: NHS dinlenme molalarının yaklaşık 30 dakikayla sınırlandırılmasını ve nefes egzersizleri gibi gevşeme tekniklerinin öğrenilmesini önerir.
• Alevlenmelere hazırlıklı olun: NHS'e göre enfeksiyonlar ve plansız etkinlikler alevlenmeleri tetikleyebilir. Bu dönemlerde daha fazla mola vermek ve gevşeme tekniklerine başvurmak yararlı olabilir.
• Destek alın: NHS, hastalığın ruh sağlığını, duygusal iyi oluşu ve özsaygıyı da olumsuz etkileyebileceğini belirtir. Ailenizden ve arkadaşlarınızdan destek istemenin yanı sıra ME/KYS'li başka kişilerle konuşmak da yararlı olabilir.

Aile ve yakınlar nasıl destek olabilir?

CDC'nin belirttiği gibi ME/KYS'li kişiler hasta görünmeyebilir, ancak olağan etkinliklerini yapamazlar; belirtiler gelip gidebilir ve ağırlığı zaman içinde değişebilir. Bu durum çevredekiler tarafından yanlış anlaşılabilir. Yakınların hastalığın özelliklerini, özellikle de efor sonrası kötüleşmeyi öğrenmesi, kişinin kendini anlaşılmış hissetmesine yardımcı olur.

Destek olmak isteyen aile üyeleri ve arkadaşlar şunlara dikkat edebilir: Kişiyi "biraz daha zorlarsan geçer" gibi sözlerle etkinliğe zorlamamak, planları esnek tutmak, ev işlerinde ve günlük görevlerde pratik yardım sunmak, hekim randevularına eşlik etmek ve kişinin duygusal ihtiyaçlarına kulak vermek. NHS, hastalığın ruh sağlığını ve duygusal iyi oluşu da etkileyebileceğini belirtir; bu nedenle kişide umutsuzluk, isteksizlik ya da çökkünlük belirtileri fark edilirse bunun hekimle paylaşılması önemlidir. Bkz. Depresyon belirtileri nelerdir?

Çocuk ve gençlerde hastalık okul yaşamını da etkileyebilir. NHS, ME/KYS'nin çocuklarda da görülebildiğini; CDC ise çocuklar arasında ergenlerin küçük çocuklardan daha sık etkilendiğini belirtir.