Kısaca
Unutkanlık çok yaygın bir yakınmadır ve çoğu zaman stres, kaygı, uykusuzluk ya da yoğun bir yaşam temposuyla ilişkilidir. Yaşla birlikte bilgileri hatırlamak biraz yavaşlayabilir; bu durum genellikle normaldir. Ancak günlük yaşamı aksatan, giderek artan ya da aniden başlayan hafıza sorunları bir hastalığın işareti olabilir. Vitamin eksiklikleri, ilaç yan etkileri ve depresyon gibi tedavi edilebilir nedenler de unutkanlığa yol açabildiği için kendi kendine tanı koymak yerine hekime başvurmak önemlidir.
Unutkanlık nedir?
Cleveland Clinic, hafıza kaybını anıları oluşturma, saklama ya da geri çağırma süreçlerinden herhangi birindeki sorun olarak tanımlar. Hafıza sorunu geçici ya da kalıcı olabilir; birdenbire başlayabilir veya aylar, yıllar içinde yavaş yavaş gelişebilir. MedlinePlus ise olağandışı unutkanlığı, yeni olayları hatırlayamamak, geçmişe ait bazı anıları hatırlayamamak ya da her ikisi şeklinde tarif eder.
Gündelik dilde "unutkanlık" dediğimiz şey çoğu zaman dikkatin dağınık olmasıdır. Aynı anda birçok işle uğraşırken, yorgun ya da kaygılıyken beynimiz bilgiyi gerektiği gibi kaydedemez; sonradan hatırlamakta zorlanmamızın nedeni de budur. Bu tür unutkanlık, dikkat ve dinlenme düzeldiğinde genellikle hafifler.
Normal unutkanlık mı, endişe verici mi?
Cleveland Clinic'in pratik ölçütü şudur: Bir şeyi yeterli zaman tanındığında ve ipucu olmadan hatırlayabiliyorsanız, bu büyük olasılıkla gerçek bir hafıza kaybı değildir. Yaşla birlikte isimleri geç hatırlamak, bir odaya neden girdiğini bir an unutmak ya da anahtarı nereye koyduğunu aramak sık görülür.
Aşağıdaki durumlar ise daha dikkatle değerlendirilmelidir:
- Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar tekrar sorma
- Randevuları ve önemli işleri sık sık kaçırma
- Yakın zamanda yapılan konuşmaları hatırlayamama
- Eşyaları alışılmadık yerlere koyma ve bulamama
- Tanıdık yollarda kaybolma, zamanı ve tarihi karıştırma
- Fatura ödemek, yemek yapmak gibi alışılmış işleri yürütmekte zorlanma
- Çevredekilerin de unutkanlığın arttığını fark etmesi
Yaşla birlikte hafızada neler değişir?
Yaş ilerledikçe beynin bilgiyi işleme hızı bir miktar yavaşlar. Cleveland Clinic, hatırlamada yaşanan hafif yavaşlamanın yaşlanmanın olağan bir parçası olduğunu belirtir. Örneğin bir tanıdığın adını hemen hatırlayamamak ama birkaç dakika sonra hatırlamak, aynı anda birden fazla işi takip etmekte eskisinden daha çok zorlanmak ya da yeni bir telefon uygulamasını öğrenmenin daha uzun sürmesi sık görülen değişikliklerdir.
Bu değişikliklerde kişi bilgiyi tümüyle kaybetmez; biraz zaman ya da küçük bir hatırlatma ile bilgiye ulaşabilir. Günlük işlerini, alışverişini, faturalarını ve ilaçlarını kendisi yönetebilir. MedlinePlus da bir miktar unutkanlığın yaşlanmayla olağan sayılabileceğini, ancak belirgin ve hızlı ilerleyen hafıza kaybının normal kabul edilmediğini vurgular.
Bazen hafızadaki küçük ama ölçülebilir bir azalma, günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemeden ortaya çıkabilir. Bu durumda düzenli izlem, risk etkenlerinin (tansiyon, şeker, işitme sorunları, hareketsizlik) ele alınması ve gerekirse belirli aralıklarla yeniden değerlendirme yapılması önerilebilir. Hangi izlem planının uygun olduğuna hekim karar verir.
Unutkanlığın sık görülen ve tedavi edilebilir nedenleri
NHS, unutkanlığın çoğunlukla stres, kaygı, depresyon ve uyku sorunları gibi yaygın ve tedavi edilebilir durumlarla ilişkili olduğunu belirtir.
Stres ve kaygı
Yoğun stres altında beyin, dikkati tehdit olarak algıladığı konulara yöneltir. Bu da yeni bilgilerin kaydedilmesini zorlaştırır. Sınav dönemi, iş yükü, yas ya da aile sorunları sırasında unutkanlığın artması bu nedenle sık görülür.
Depresyon
Depresyonda dikkat, odaklanma ve karar verme güçleşebilir; kişi kendini "hiçbir şeyi hatırlayamıyor" gibi hissedebilir. Özellikle ileri yaşta depresyon, demansla karışabilir. Depresyon tedavi edildiğinde hafıza yakınmaları da sıklıkla hafifler.
Uykusuzluk ve uyku bozuklukları
Uyku, gün içinde öğrenilen bilgilerin kalıcı hâle gelmesinde önemli rol oynar. Yetersiz ya da bölünmüş uyku hem dikkati hem de hafızayı olumsuz etkiler. Cleveland Clinic de uyku sorunlarını hafıza sorunlarına yol açabilen etkenler arasında sayar.
İlaçlar, alkol ve diğer maddeler
MedlinePlus, alkolü, bazı reçeteli ilaçları (örneğin bazı uyku ilaçları, yatıştırıcılar ve güçlü ağrı kesiciler) ve yasa dışı maddeleri hafıza kaybının nedenleri arasında sayar. Birden fazla ilaç kullanan ileri yaştaki kişilerde ilaç etkileşimleri de önemli bir etkendir. İlaçlarınızın hafızanızı etkilediğini düşünüyorsanız, kendi başınıza bırakmadan hekiminize danışın.
Vitamin eksiklikleri
MedlinePlus, B1 veya B12 vitamini düzeyinin düşük olmasını hafıza kaybının nedenleri arasında sayar. Bu eksiklikler basit kan testleriyle saptanabilir ve tedavi edilebilir.
Bu konuda
Unutkanlık konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Daha ciddi nedenler
Bazı durumlarda unutkanlık beyni etkileyen bir hastalığın belirtisi olabilir. MedlinePlus ve Cleveland Clinic'in aktardığı nedenler arasında şunlar yer alır:
- Demans türleri: Alzheimer hastalığı, damar kaynaklı (vasküler) demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans
- Beyin hasarı: Kafa travması ve beyin sarsıntısı, inme, geçici iskemik atak (mini inme), beynin oksijensiz kalması
- Beyin hastalıkları: Beyin tümörü, hidrosefali (beyin omurilik sıvısının birikmesi), multipl skleroz, epilepsi, Parkinson ve Huntington hastalıkları
- Enfeksiyonlar: Ensefalit, menenjit ve hafızayı etkileyebilen bazı diğer enfeksiyonlar
- Ruhsal hastalıklar: Depresyonun yanı sıra bipolar bozukluk ve şizofreni gibi durumlar
- Bazı tıbbi tedaviler: Beyne yönelik ışın tedavisi, kemoterapi ve büyük ameliyatlar
Ani başlayan hafıza kaybı
Cleveland Clinic, hafıza kaybını aniden başlayan (akut) ve yavaş ilerleyen olarak ikiye ayırır. Aniden başlayan hafıza kaybı inme, beyin kanaması, karbonmonoksit zehirlenmesi, nöbet, ağır enfeksiyon veya deliryum gibi acil durumların belirtisi olabilir. Cleveland Clinic, ani hafıza kaybının her zaman tıbbi değerlendirme gerektirdiğini vurgular.
Hekim nasıl değerlendirir?
NHS'ye göre aile hekimi, unutkanlığın nedenini anlamak için çeşitli sorular sorar; bu sırada belirtileri gözlemleyen bir yakınınızın da yanınızda olması işe yarar. Gerekirse kişi ayrıntılı değerlendirme için bir hafıza uzmanına yönlendirilir ve görüntüleme gibi tetkikler istenebilir.
MedlinePlus'a göre değerlendirmede şu incelemeler kullanılabilir:
- Vitamin düzeyleri ve diğer olası nedenleri araştırmak için kan testleri
- Beyin tomografisi ya da MR
- Hafıza ve düşünme becerilerini ölçen bilişsel testler
- Gerekli görülürse EEG, beyin omurilik sıvısı incelemesi ve diğer özel testler
Muayeneye giderken kullandığınız tüm ilaçların ve takviyelerin listesini, unutkanlığın ne zaman başladığını ve nasıl değiştiğini gösteren kısa notları götürmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır. NHS, hafıza kaybının nedenini kendi kendinize teşhis etmeye çalışmamanızı, her zaman hekime başvurmanızı önerir.
Hafızayı desteklemek için neler yapılabilir?
Unutkanlığın tedavisi, altta yatan nedene yöneliktir. Cleveland Clinic'e göre hafıza kaybının kendisini doğrudan tedavi eden bir yöntem yoktur; ancak nedenin bulunup tedavi edilmesi pek çok kişide belirgin düzelme sağlar. Bunun yanında günlük yaşamda işe yarayan bazı alışkanlıklar şunlardır:
- Hatırlatıcı araçlar: Takvim, ajanda, not defteri ve telefon uygulamaları kullanmak
- Düzen: Anahtar, gözlük, cüzdan gibi eşyaları her zaman aynı yere koymak
- Tek işe odaklanmak: Önemli bir bilgiyi öğrenirken başka işlerle ilgilenmemek
- Sosyal bağlar: Arkadaşlarla ve aileyle düzenli vakit geçirmek
- Fiziksel aktivite: Düzenli yürüyüş ve egzersiz yapmak
- Zihni çalıştırmak: Yeni bir beceri öğrenmek, okumak, bulmaca ve oyunlarla ilgilenmek
- Uykuya özen: Her gün benzer saatlerde yatıp kalkmak, yeterli uyumak
- Alkolü sınırlamak ve stres yönetimi tekniklerinden yararlanmak
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS, hafıza sorunları günlük yaşamınızı etkilemeye başladığında aile hekiminize başvurmanızı önerir. Ayrıca şu durumlarda da değerlendirme gerekir:
- Unutkanlık aylar içinde giderek artıyorsa
- Bir yakınınız, özellikle ileri yaştaysa, giderek daha unutkan hâle geliyorsa
- Unutkanlığa ruh hâli değişikliği, içe kapanma ya da kişilik değişikliği eşlik ediyorsa
- Yeni bir ilaca başladıktan sonra hafıza ya da dikkat sorunları ortaya çıktıysa
- Kafa travmasından sonra unutkanlık başladıysa
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın:
- Hafıza kaybı veya kafa karışıklığı aniden başladıysa
- Buna yüzde kayma, kolda ya da bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu eşlik ediyorsa
- Ani ve çok şiddetli bir baş ağrısı varsa
- Başa darbe sonrası bilinç bulanıklığı, kusma ya da aşırı uyku hâli varsa
- Kişi nöbet geçirdiyse ya da evde birden fazla kişide baş ağrısı ve bilinç bulanıklığı varsa (karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı)
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Genç yaşta unutkanlık normal mi?
Gençlerde unutkanlık çoğunlukla stres, uykusuzluk, kaygı, yoğun ekran kullanımı ve dikkat dağınıklığıyla ilişkilidir. Ancak günlük yaşamı aksatıyorsa ya da giderek artıyorsa, depresyon veya vitamin eksikliği gibi nedenler açısından hekim değerlendirmesi uygundur.
Stres unutkanlık yapar mı?
Evet. Stres ve kaygı dikkati dağıtarak yeni bilgilerin kaydedilmesini zorlaştırır. Stres azaldığında ve uyku düzeldiğinde bu tür unutkanlık genellikle hafifler.
Unutkanlık için hangi doktora gidilir?
İlk başvuru için aile hekimi uygundur. Gerekli görülürse nöroloji, geriatri ya da psikiyatri uzmanına yönlendirme yapılır. Ani başlayan hafıza kaybı ise acil bir durumdur.
B12 eksikliği unutkanlık yapar mı?
B12 vitamini eksikliği, hafıza kaybına yol açabilen nedenler arasında sayılır. Basit bir kan testiyle saptanabilir; eksiklik varsa hekiminiz uygun tedaviyi planlar.
Unutkanlık demansın ilk belirtisi olabilir mi?
Olabilir; ancak unutkanlığın çok sayıda başka ve çoğu zaman tedavi edilebilir nedeni vardır. Giderek artan ve günlük yaşamı etkileyen unutkanlıkta neden araştırılmalıdır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
