Otizm spektrum bozukluğu nedir? Tanı, destek ve tedavi

Otizm spektrum bozukluğu nedir?

NIMH otizmi, insanların başkalarıyla nasıl etkileşim kurduğunu, iletişim kurduğunu, öğrendiğini ve davrandığını etkileyen nörolojik ve gelişimsel bir bozukluk olarak tanımlar. DSÖ ise otizmi, beyin gelişimiyle ilgili farklı durumlardan oluşan bir grup olarak tarif eder.

Otizmin iki temel özellik alanı vardır:

• Sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar: Göz teması kurma, jest ve mimikleri kullanma ve anlama, karşılıklı konuşmayı sürdürme ve arkadaşlık ilişkileri kurmada güçlükler.
• Sınırlı ve tekrarlayıcı davranış ve ilgiler: Tekrarlayan hareketler, rutinlere güçlü bağlılık, değişikliklere uyum sağlamakta zorlanma ve belirli konulara yoğun ilgi. DSÖ, bir etkinlikten diğerine geçişte zorlanmayı örnek olarak verir.

Eskiden ayrı bir tanı olarak kullanılan "Asperger sendromu" bugün otizm spektrumu içinde değerlendirilir. NIMH'e göre otizmli kişilerde zihinsel gelişim düzeyi değişkendir; bazılarında zihinsel yetersizlik bulunurken, bazılarında ortalama ya da ortalamanın üzerinde beceriler görülür.

Erken belirtiler hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Otizmin erken belirtileri

Neden olur?

DSÖ'ye göre otizmin tek bir nedeni yoktur; genetik ve çevresel birçok etken birlikte rol oynar. DSÖ'nün olasılığı artırabilecek etkenler arasında saydıkları şunlardır:

• Genetik farklılıklar
• Anne ya da babanın ileri yaşta olması
• Annede diyabet
• Gebelikte hava kirliliğine maruz kalma
• Erken doğum ve doğum sırasındaki komplikasyonlar

Bu etkenlerin varlığı çocuğun otizmli olacağı anlamına gelmez; yalnızca olasılığı artırabilir.

Aşılar otizme neden olur mu?

Hayır. DSÖ, kapsamlı araştırmaların kızamık-kabakulak-kızamıkçık (KKK) aşısının otizme yol açmadığını gösterdiğini açıkça belirtir. Aşılar çocukları ciddi hastalıklardan korur; aşı takvimini aksatmamak önemlidir. Bkz. Bebek aşı takvimi

Otizm, ebeveynlerin çocuk yetiştirme biçiminden ya da sevgi eksikliğinden de kaynaklanmaz.

Tanı süreci

NIMH'e göre otizm her yaşta tanınabilir; ancak belirtiler genellikle yaşamın ilk iki yılında ortaya çıktığı için gelişimsel bir bozukluk olarak kabul edilir.

Türkiye'de çocuk izlem muayenelerinde gelişim değerlendirilir ve bir kaygı varsa çocuk ileri değerlendirme için yönlendirilir. NHS'in tarif ettiği tanı süreci, genel hatlarıyla şu adımları içerir:

• Başvuru: Aile hekimi veya çocuk doktoruyla kaygılar paylaşılır; gerekirse uzman değerlendirmesine yönlendirme yapılır.
• Ekip değerlendirmesi: NHS'e göre değerlendirme genellikle birden fazla sağlık profesyonelinden oluşan bir ekip tarafından yapılır.
• Gelişim öyküsü: Çocuğun erken gelişimi, konuşması, oyunu ve sosyal ilişkileri hakkında ayrıntılı sorular sorulur.
• Gözlem: Çocuğun iletişimi ve davranışları gözlemlenir. NHS'e göre gerekirse okulda da gözlem yapılabilir ve okul raporları dikkate alınır.
• Rapor: Değerlendirme sonunda otizm tanısının olup olmadığı, kişinin güçlü yanları ve destek ihtiyaçları ile eşlik eden durumlar yazılı olarak belirtilir.

İşitme sorunları da konuşma gecikmesine ve iletişim güçlüklerine yol açabileceğinden, değerlendirme sırasında çoğu zaman işitme testi de yapılır. Bkz. Konuşma gecikmesi

Değerlendirmeye giderken

Değerlendirmenin sağlıklı yapılabilmesi için şunları hazırlamak yararlı olabilir:

• Çocuğunuzun ilk sözcüklerini, işaret etmeye ve adına dönmeye ne zaman başladığını gösteren notlar
• Sizi kaygılandıran davranışları gösteren kısa videolar
• Kreş veya okuldan alınmış gözlem notları
• Daha önce yapılmış işitme testleri ve gelişim değerlendirmeleri
• Ailede otizm, dil gelişimi gecikmesi ya da öğrenme güçlüğü öyküsü

Değerlendirme birden fazla görüşme gerektirebilir. NHS'e göre başvurudan değerlendirmeye kadar geçen süre birkaç ay ya da daha uzun olabilir. Bu bekleme süresinde konuşma ve dil desteği gibi hizmetlere başlamanın mümkün olup olmadığını hekiminize sorabilirsiniz.

Destek ve tedavi yaklaşımları

CDC'ye göre bugünkü tedaviler, günlük yaşamı zorlaştıran güçlükleri azaltmayı ve becerileri geliştirmeyi amaçlar. CDC, destek yaklaşımlarını şu başlıklar altında toplar:

• Davranışsal yaklaşımlar: Örneğin uygulamalı davranış analizi; istenen davranışları destekleyerek çeşitli becerilerin gelişmesini amaçlar.
• Gelişimsel yaklaşımlar: Konuşma ve dil terapisi en sık kullanılanıdır; ergoterapi ve fizyoterapi de bu gruptadır.
• Eğitimsel yaklaşımlar: Görsel öğrenmeye ve tutarlılığa dayanan yapılandırılmış sınıf ortamları.
• Sosyal-ilişkisel yaklaşımlar: Sosyal öyküler ve akran gruplarıyla sosyal beceri çalışmaları gibi, duygusal bağ kurmayı ve sosyal becerileri destekleyen yöntemler.
• Psikolojik yaklaşımlar: CDC'ye göre bilişsel davranışçı terapi, otizmli kişilerin kaygı ve depresyonla baş etmesine yardımcı olabilir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi nedir?
• İlaçlar: CDC'ye göre otizmin temel özelliklerini tedavi eden bir ilaç yoktur; ancak kaygı, nöbetler ve uyku sorunları gibi eşlik eden durumlar için hekim ilaç önerebilir.
• Tamamlayıcı yöntemler: CDC'ye göre özel diyetler ve benzeri yöntemler kullanılmadan önce mutlaka hekime danışılmalıdır.

DSÖ'ye göre kanıta dayalı psikososyal müdahaleler iletişim ve sosyal becerileri geliştirebilir, hem otizmli kişilerin hem de bakım verenlerin yaşam kalitesini artırabilir. CDC, erken çocukluk döneminde başlanan müdahalelerin önemini vurgular.

Otizmi "tamamen iyileştirdiği" iddia edilen yöntemlere karşı dikkatli olun. Her çocuğun ihtiyacı farklıdır; destek planı çocuğun güçlü yanlarına ve ihtiyaçlarına göre uzmanlarla birlikte hazırlanmalıdır.

Eşlik edebilen durumlar

DSÖ'ye göre otizmli kişilerde şu durumlar sık görülür:

• Epilepsi (Bkz. Epilepsi nedir?)
• Depresyon ve kaygı
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Uyku sorunları

NHS'e göre tanı raporunda bu tür eşlik eden durumlar da belirtilir. Bu durumların tanınıp tedavi edilmesi, otizmli kişinin genel iyiliği açısından önemlidir.

Okul, ergenlik ve yetişkinlik

DSÖ, otizmli kişilerin ihtiyaçlarının yaşam boyu değiştiğini ve sağlık, eğitim ve sosyal hizmetlerin birlikte çalışmasının gerekli olduğunu vurgular.

• Okul dönemi: Çocuğun öğrenme biçimine uygun eğitim planı, öğretmenlerle düzenli iletişim ve gerektiğinde özel eğitim desteği önemlidir.
• Ergenlik: Bedensel değişiklikler, sosyal ilişkilerin karmaşıklaşması ve kaygı bu dönemde yeni destek ihtiyaçları doğurabilir.
• Yetişkinlik: Bazı kişiler ilk kez yetişkinlikte tanı alır. NHS'e göre yetişkinlerde de tanı süreci benzer şekilde, gelişim öyküsü ve gözlemle yürütülür.

DSÖ, otizmli kişilerin damgalanma ve ayrımcılıkla karşılaşabildiğine dikkat çeker. Kabul edici bir aile, okul ve toplum ortamı, otizmli bireylerin potansiyellerini gerçekleştirmesine yardımcı olur.

Ailelere destek

• Bilgi edinin, ama kaynağa dikkat edin. Güvenilir sağlık kaynaklarını tercih edin. Bkz. Güvenilir sağlık bilgisi nasıl anlaşılır?
• Rutinler oluşturun. Öngörülebilir günlük düzen, birçok otizmli çocuğun kendini daha güvende hissetmesine yardımcı olur.
• Görsel destekler kullanın. Resimli günlük programlar, geçişleri kolaylaştırabilir.
• Kendinize de zaman ayırın. DSÖ, ebeveyn becerileri eğitimlerinin bakım verenlere de yarar sağladığını belirtir. Destek gruplarından ve ruh sağlığı hizmetlerinden yararlanmaktan çekinmeyin.