Gıda zehirlenmesi belirtileri ve ne yapılmalı?

Gıda zehirlenmesi nedir, neden olur?

Gıda zehirlenmesi, mikroplarla ya da onların toksinleriyle kirlenmiş bir yiyecek veya suyun tüketilmesiyle gelişir. NHS'in sık karşılaşılan etkenler arasında saydıkları kampilobakter, salmonella, E. coli gibi bakteriler ve norovirüstür.

Yiyecekler farklı aşamalarda kirlenebilir:

• Yetersiz pişirme: Özellikle tavuk, kıyma ve yumurta gibi ürünlerin içi yeterince pişmediğinde mikroplar canlı kalabilir.
• Yanlış saklama: Buzdolabına konması gereken yiyeceklerin uzun süre oda sıcaklığında bırakılması mikropların çoğalmasına yol açar.
• Çapraz bulaşma: Çiğ et için kullanılan bıçak ya da kesme tahtasının yıkanmadan salata veya pişmiş yiyecek için kullanılması.
• Hasta kişinin yemek hazırlaması: İshal veya kusması olan birinin hazırladığı yemek, mikropları başkalarına taşıyabilir.
• Son kullanma tarihi geçmiş ya da pastörize edilmemiş ürünler: CDC, çiğ veya az pişmiş gıdaların, pastörize edilmemiş süt ürünlerinin ve kirli suyun riskli olduğunu belirtir.

Mutfakta alınabilecek önlemleri ayrıntılı olarak mutfakta gıda güvenliği yazımızda bulabilirsiniz.

Gıda zehirlenmesi belirtileri nelerdir?

NHS ve CDC'nin listelediği başlıca belirtiler şunlardır:

• Bulantı ve kusma
• İshal (bazen kanlı olabilir)
• Karın ağrısı ve kramplar
• Ateş
• Genel halsizlik, titreme ve baş ağrısı

Belirtilerin şiddeti; mikrobun türüne, tüketilen miktara ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişir. Aynı yemeği yiyen birden fazla kişide benzer şikâyetlerin başlaması gıda zehirlenmesini düşündüren önemli bir ipucudur.

Gıda zehirlenmesi kaç saatte başlar?

Belirtilerin ne zaman başladığı, hastalığa yol açan mikroba göre büyük farklılık gösterir. NHS belirtilerin çoğunlukla yemekten birkaç saat ile birkaç gün sonra başladığını, bazen ise haftalar sonra ortaya çıkabildiğini belirtir. MedlinePlus'a göre en yaygın gıda zehirlenmesi türlerinde belirtiler sıklıkla 2 ila 6 saat içinde başlar.

CDC'nin verdiği örnek süreler:

• Stafilokok (Staphylococcus aureus): 30 dakika ile 8 saat arası
• Clostridium perfringens: 6 ile 24 saat arası
• Norovirüs: 12 ile 48 saat arası
• Salmonella: 6 saat ile 6 gün arası
• Botulizm: 18 ile 36 saat arası
• Kampilobakter: 2 ile 5 gün arası
• E. coli: 3 ile 4 gün arası
• Listeria: yaklaşık 2 hafta

Bu nedenle belirtilere yol açan yiyeceğin her zaman "son yenen yemek" olmadığını bilmek gerekir. Hekime başvurduğunuzda son birkaç gün içinde ne yediğinizi, dışarıda yemek yiyip yemediğinizi ve çevrenizde benzer şikâyeti olan biri bulunup bulunmadığını anlatmak tanıya yardımcı olur.

Gıda zehirlenmesine ne iyi gelir? Evde yapılabilecekler

Gıda zehirlenmesinin büyük kısmı özel bir tedavi gerekmeden, birkaç gün içinde düzelir. MedlinePlus'a göre temel yaklaşım kaybedilen sıvının yerine konması ve belirtilerin hafifletilmesidir. NHS'in önerileri doğrultusunda:

• Bol sıvı için: Kusma ve ishalle kaybedilen sıvıyı yerine koymak en önemli adımdır. Bulantınız varsa sık sık küçük yudumlarla için.
• Ağızdan sıvı-tuz karışımları: Eczacınız, suyla hazırlanan ağızdan sıvı tedavisi (ORS) tozlarını önerebilir. Bu karışımlar yalnız su değil, kaybedilen tuzları da yerine koyar.
• Dinlenin: Evde kalıp vücudunuzun toparlanmasına zaman tanıyın.
• Kendinizi hazır hissettiğinizde yiyin: Yağlı ve baharatlı yiyeceklerden bir süre uzak durup hafif yiyeceklerle başlayın.
• Başkalarını korumak için: Belirtileriniz sürerken başkaları için yemek hazırlamaktan kaçının, tuvaletten sonra ve yemekten önce ellerinizi sabun ve suyla yıkayın.

MedlinePlus, yaygın gıda zehirlenmesi nedenlerinde antibiyotiklerin genellikle reçete edilmediğini belirtir. Antibiyotik ya da ishal kesici bir ilaç kullanmadan önce hekime veya eczacıya danışın; özellikle kanlı ishal ve yüksek ateşte bu ilaçlar uygun olmayabilir.

Kimler daha fazla risk altında?

MedlinePlus'a göre gıda zehirlenmesinden en çok etkilenebilecek kişiler bebekler ve yaşlılardır. Bunun yanında bağışıklığı zayıflamış olanlar, böbrek hastalığı veya diyabet gibi ciddi kronik hastalığı bulunanlar ve yakın zamanda yurt dışına seyahat etmiş kişiler de daha dikkatli olmalıdır. Gebeler ve emziren anneler de ek önlem almalıdır; CDC, gebelerde ateşle birlikte grip benzeri belirtiler olduğunda hekime danışılmasını önerir, çünkü bazı enfeksiyonlar gebeliği etkileyebilir.

Bu gruplarda sıvı kaybı daha hızlı ve tehlikeli olabileceği için belirtiler hafif görünse bile hekime erken başvurmak uygun olur. Çocuklarda ishal ve kusmanın izlenmesi için çocuklarda ishal ve kusma yazımıza da bakabilirsiniz.

Sıvı kaybı (dehidratasyon) nasıl anlaşılır?

Gıda zehirlenmesinin en sık ve en önemli komplikasyonu sıvı kaybıdır. CDC'nin saydığı işaretler şunlardır:

• İdrar miktarının belirgin şekilde azalması
• Ağız ve boğazda kuruluk
• Ayağa kalkınca baş dönmesi

Bunlara ek olarak koyu renkli idrar, aşırı halsizlik ve susama hissi de sıvı kaybını düşündürür. Kusma nedeniyle hiç sıvı tutamıyorsanız evde sıvı desteği yeterli olmayabilir; bu durumda damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir.

Botulizm ve diğer ciddi durumlar

Gıda zehirlenmelerinin çok küçük bir kısmı sinir sistemini etkileyen ciddi tablolara yol açar. Bunların en bilineni botulizmdir. Botulizm, bir bakterinin (Clostridium botulinum) ürettiği toksinin yol açtığı, sinir sistemini etkileyen nadir ama ciddi bir hastalıktır. CDC'ye göre gıda kaynaklı botulizmde bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishalin yanı sıra şu belirtiler görülebilir:

• Yutma güçlüğü
• Çift veya bulanık görme
• Göz kapaklarında düşme
• Konuşmada peltekleşme
• Kas güçsüzlüğü
• Nefes almada güçlük

Bu belirtiler gıda zehirlenmesine eşlik ediyorsa ya da tek başına ortaya çıkıyorsa CDC'nin vurguladığı gibi beklenmemeli, hemen acil yardım istenmelidir. MedlinePlus da zehirli mantar veya bazı deniz ürünleriyle zehirlenme şüphesinde hekime başvurulmasını önerir. Zehirlenme şüphesinde danışmanlık alabileceğiniz hat için 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi yazımıza bakabilirsiniz.

Hekim nasıl değerlendirir?

MedlinePlus'a göre hekim önce karın muayenesi yapar ve sıvı kaybı belirtilerini değerlendirir. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne yenildiği, aynı yemeği yiyen başka kişilerin hasta olup olmadığı ve yakın zamanda seyahat edilip edilmediği sorulur.

Hafif ve kısa süren tablolarda çoğu zaman ek teste gerek kalmaz. Ateşin yüksek olduğu, ishalin kanlı olduğu ya da belirtilerin uzadığı durumlarda hastalığa yol açan mikrobu bulmak için dışkı örneği incelenebilir. MedlinePlus, testlerin her zaman etkeni gösteremeyebileceğini de not eder. Sıvı kaybı belirgin olan kişilerde kan tahlilleri istenebilir ve damar yoluyla sıvı tedavisi uygulanabilir. Nadiren, ağır seyreden durumlarda kalın bağırsağın son bölümüne kamerayla bakılması (sigmoidoskopi) gerekebilir.

Gıda zehirlenmesinden korunma

• Yemek hazırlamadan önce ve çiğ etle temastan sonra ellerinizi sabunla yıkayın.
• Çiğ et, tavuk ve deniz ürünlerini diğer yiyeceklerden ayrı tutun; ayrı kesme tahtası kullanın.
• Et, tavuk ve yumurtayı iyice pişirin; içi pembe kalan tavuk ve kıymayı tüketmeyin.
• Pişmiş yemekleri uzun süre oda sıcaklığında bekletmeyin, buzdolabında saklayın.
• Son kullanma tarihi geçmiş veya bozulmuş görünen ürünleri tüketmeyin.
• Pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinden, güvenliğinden emin olmadığınız sudan kaçının.
• İshal veya kusmanız varsa başkaları için yemek hazırlamayın.