Sigara bırakma danışmanlığı nedir? Poliklinikte neler yapılır?

Sigara bırakma danışmanlığı nedir?

CDC'ye göre sigara içen pek çok kişi, tütünde doğal olarak bulunan nikotine bağımlı hâle gelir ve bu durum bırakmayı zorlaştırır. Bırakma sürecinde nikotin yoksunluğu belirtileri ve sigara isteği yaşanabilir. Bkz. Nikotin yoksunluğu belirtileri ve baş etme yolları

Sigara bırakma danışmanlığı, bu süreci tek başına yaşamak yerine bir sağlık profesyonelinin desteğiyle planlamayı amaçlar. NHS'e göre bu hizmetler, bırakmanın ilk aylarında bilgi, öneri ve profesyonel destek sunar ve sigarayı kalıcı olarak bırakma şansını artırabilir.

Danışmanlık farklı biçimlerde verilebilir:

• Yüz yüze bireysel görüşmeler: NHS'e göre standart yaklaşım, bir danışmanla bire bir randevulardır.
• Grup görüşmeleri: Bazı yerlerde benzer süreçten geçen kişilerle birlikte grup oturumları yapılır.
• Telefon ve çevrim içi destek: NHS, yüz yüze gidilemediğinde görüşmelerin telefonla ya da çevrim içi yapılabileceğini belirtir. CDC de danışma hatları, kısa mesaj programları ve mobil uygulamalar gibi seçeneklerden söz eder.

Kimler başvurabilir?

Sigarayı bırakmak isteyen herkes danışmanlık hizmetinden yararlanabilir. CDC'ye göre sigarayı bırakmak, kaç yaşında olursanız olun ve ne kadar süredir içiyor olursanız olun sağlığınızı iyileştirmek için atabileceğiniz en önemli adımlardan biridir. NHS de bırakmak için hiçbir zaman geç olmadığını ve doğru destekle bırakmanın kolaylaştığını belirtir.

• Daha önce bırakmayı deneyip yeniden başlayanlar: CDC, daha önce denemiş olsanız bile denemeye devam etmenin önemli olduğunu vurgular.
• Süregen hastalığı olanlar: Kullanılan ilaçlar ve hastalıklar, uygun tedavinin seçiminde hekimle konuşulmalıdır. Bkz. KOAH nedir?
• Gebeler: NHS, gebelikte sigaranın bebeği nasıl etkileyebileceği ve bırakmak için nereden destek alınabileceği konusunda ayrıca bilgi kaynaklarına yönlendirir; ilaç kullanımı konusunda mutlaka hekime danışılmalıdır.

NHS'e göre kişiler bu hizmetlere aile hekimi, eczacı ya da diğer sağlık çalışanları tarafından yönlendirilebilir ya da doğrudan randevu alabilir.

Poliklinikte ilk görüşmede neler olur?

İlk görüşmede amaç, sigara içme alışkanlığınızı ve bırakmaya ne kadar hazır olduğunuzu anlamak ve size uygun bir plan oluşturmaktır. Bu görüşmede genellikle şunlar yapılır:

• Sigara öyküsünün konuşulması: NHS'e göre ilk görüşmede neden sigara içtiğiniz, neden bırakmak istediğiniz ve daha önceki bırakma denemeleriniz konuşulur.
• Bağımlılık düzeyi ve hazır olma: ALO 171'in internet sitesinde "Ne kadar bağımlıyım?" ve "Bırakmaya hazır mıyım?" başlıklı değerlendirme bölümleri bulunur.
• Karbonmonoksit ölçümü: NHS'e göre ilk görüşmede, sigara dumanında bulunan zehirli bir gaz olan karbonmonoksitin vücuttaki düzeyini gösteren bir nefes testi önerilir.
• Tedavi seçenekleri: NHS'e göre ilk görüşmede bırakmaya yardımcı tedaviler de konuşulur. Kullandığınız ilaçlar, süregen hastalıklarınız ve gebelik durumu, ilaç desteğine karar verilirken önemlidir.
• Bırakma tarihinin belirlenmesi: NHS'e göre ilk görüşmede bir bırakma tarihi belirleyebilirsiniz.

Davranışsal destek: bırakma planı

Danışmanlığın önemli bir bölümü, sigara içme davranışını değiştirmeye yöneliktir. Kaynaklara göre görüşmelerde şu konular ele alınır:

• Bırakma planı: CDC'ye göre danışmanlık, bir bırakma planı yapmanıza ve bırakırken stres, sigara isteği ve diğer zorluklarla başa çıkmaya hazırlanmanıza yardımcı olur.
• Zor durumlar: NHS'e göre danışmanlar, sigaraya yeniden başlama isteğinin güçlü olabileceği zor durumları belirlemenize ve bu durumlarla başa çıkma ya da onlardan kaçınma yolları bulmanıza yardımcı olur.
• Tetikleyiciler ve hazırlık: NHS'in kişisel bırakma planı; bırakma gününe hazırlanma, ne kadar para biriktirebileceğinizi görme ve tetikleyicileri ve sigara isteğini yönetme konularında pratik öneriler sunar.
• Kayma yaşanırsa: NHS, sigara isteği ve yoksunluk belirtileriyle başa çıkmayı ve bir kayma yaşandığında yeniden yola dönmeyi de bırakma sürecinin bir parçası olarak ele alır.

Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar ve Sigarayı bırakınca kilo alınır mı?

İlaç desteği

CDC ve NHS'e göre sigara bırakmada kullanılan başlıca ilaç seçenekleri şunlardır:

• Nikotin replasman tedavisi: CDC'ye göre bırakma ilaçları nikotin yoksunluğu belirtilerini ve sigara isteğini yönetmeye yardımcı olur. Nikotin replasman ürünlerinin bant, sakız, pastil, inhaler ve ağız ya da burun spreyi gibi biçimleri vardır; CDC'ye göre bunların bir kısmı reçetesiz, bir kısmı reçeteyle kullanılır. CDC, uzun etkili bir biçimin (bant) kısa etkili bir biçimle (sakız ya da pastil) birlikte kullanılmasının, tek biçime göre bırakma şansını daha da artırabileceğini belirtir.
• Reçeteli tabletler: CDC ve NHS, vareniklin ve bupropion gibi reçeteli ilaçları sigara bırakmada kullanılan seçenekler arasında sayar; NHS ayrıca sitizinikline de yer verir.

İlaç seçimi; bağımlılık düzeyine, sağlık durumuna, kullanılan diğer ilaçlara ve kişinin tercihine göre hekim tarafından yapılır. İlaçların dozu ve kullanım süresi kişiye özeldir; reçeteli ilaçları hekim önerisi olmadan kullanmayın. ALO 171'in internet sitesinde sigara bırakma ilaçlarının dağıtıldığı merkezlere ilişkin bilgiler de yer alır.

NHS'e göre elektronik sigaralar ilaç olarak ruhsatlı olmadığından sigara bırakma hizmetlerince verilemez ve reçete edilemez; bu konuda danışmanlardan bilgi alınabilir. Bkz. Elektronik sigara zararlı mı?

Takip görüşmeleri

NHS'e göre sigara bırakma hizmetleri genellikle 12 haftaya kadar destek sunar. Takip görüşmelerinde:

• Bırakma sonrası yaşanan zorluklar ve yoksunluk belirtileri konuşulur.
• NHS'e göre bırakma ilacı kullanıyorsanız her görüşmede ilacınız verilir ya da reçete edilir.
• NHS'e göre her görüşmede karbonmonoksit düzeyiniz ölçülür.
• Sigaraya yeniden başlama isteğinin güçlü olabileceği durumlar için başa çıkma yolları konuşulur.
• Kayma (bir-iki sigara içme) yaşandıysa yeniden yola dönmek için destek verilir.

CDC, daha önce denemiş olsanız bile denemeye devam etmenin ve vazgeçmemenin önemli olduğunu vurgular. ALO 171'in internet sitesi de sigara bağımlılarının birçoğunun ilk denemede bırakamayabileceğini hatırlatır ve "Yeniden başladım, şimdi ne olacak?" başlığıyla bu duruma ayrı bir bölüm ayırır.

Bırakmanın vücuda etkileri ve ilk 4 hafta

Bırakmanın olumlu etkileri kısa sürede başlar. NHS'e göre sigarayı bıraktıktan 20 dakika sonra nabız normale dönmeye başlar; 8 saat sonra kandaki oksijen düzeyi düzelmeye başlar ve karbonmonoksit düzeyi yarıya iner. 48 saat sonra karbonmonoksit düzeyi sigara içmeyen birininkine iner, tat ve koku alma duyuları iyileşmeye başlar; 72 saat sonra hava yolları gevşemeye başladığı için nefes almak kolaylaşabilir. NHS, bir yıl sonra kalp krizi riskinin sigara içmeye devam edenlere göre yaklaşık yarı yarıya azaldığını, 10 yıl sonra ise akciğer kanserinden ölüm riskinin de benzer ölçüde azaldığını belirtir.

İlk haftalar çoğu kişi için en zorlu dönemdir. NHS'e göre sigarasız 28 güne ulaşan kişilerin sigarayı kalıcı olarak bırakma olasılığı 5 kat artar. Bkz. Sigarayı bırakınca vücutta neler olur?

Türkiye'de nereden destek alınır?

• ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı: T.C. Sağlık Bakanlığı'na bağlı bu hat, sigarayı bırakmak isteyenlere danışmanlık ve yönlendirme sağlar. Hattın internet sitesinde bırakmaya hazırlık, bırakma süreci ve bıraktıktan sonrası için bilgiler, bağımlılık değerlendirme araçları ve illere göre sigara bırakma poliklinikleri listesi yer alır.
• Sigara bırakma poliklinikleri: ALO 171'in internet sitesinde illere göre listelenen sigara bırakma polikliniklerine başvurabilirsiniz. Sitede ayrıca ilaç dağıtım merkezleri bölümü bulunur.
• Aile hekimleri: Aile hekiminiz de sizi uygun destek hizmetine yönlendirebilir.

Diğer sağlık iletişim hatları için bkz. ALO 182 ve diğer sağlık iletişim hatları