Düşük doz akciğer BT taraması nedir, kimlere yapılır?

Tarama ne demektir?

Tarama, hiçbir yakınması olmayan kişilerde bir hastalığı belirti vermeden önce yakalamayı amaçlayan tetkiklerin genel adıdır. Akciğer kanseri çoğu zaman ilerleyene kadar belirgin yakınmaya yol açmayabilir. RadiologyInfo'ya (Amerikan Radyoloji Koleji ile Kuzey Amerika Radyoloji Derneği'nin ortak hasta bilgilendirme sitesi) göre düşük doz BT taramasının amacı, akciğer kanserini en erken ve tedaviye en uygun evrede saptamaktır. RadiologyInfo, erken evrede yakalanan tümörlerde daha küçük ameliyatlarla daha az akciğer dokusu çıkarılmasının mümkün olabildiğini de belirtir.

Taramanın büyük bir araştırmaya dayandığını da bilmek önemlidir: RadiologyInfo, ABD'de yapılan Ulusal Akciğer Tarama Çalışması'nda düşük doz BT ile taranan katılımcılarda akciğer kanserine bağlı ölümlerin daha az görüldüğünü aktarır.

Öksürük, kan tükürme ya da nefes darlığı gibi yakınmaları olan kişiler ise tarama kapsamında değil, doğrudan tanı amaçlı değerlendirilir. Bu durumda hekim, toraks BT gibi farklı tetkikler isteyebilir. Bkz. Toraks BT (akciğer tomografisi)

Kimlere önerilir?

CDC ve RadiologyInfo'nun aktardığı ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü (USPSTF) önerisine göre yıllık tarama şu üç koşulu birlikte taşıyan kişilere önerilir:

• Yaş: 50–80 yaş arasında olmak
• Sigara öyküsü: En az 20 "paket-yıl" sigara içmiş olmak
• Güncel durum: Hâlâ sigara içiyor olmak ya da son 15 yıl içinde bırakmış olmak

Paket-yıl nasıl hesaplanır?

CDC'ye göre bir paket-yıl, bir yıl boyunca günde ortalama bir paket sigara içmek demektir. Hesaplamak için günde içilen paket sayısı, sigara içilen yıl sayısıyla çarpılır. CDC'nin örneğine göre günde bir paketi 20 yıl boyunca içen kişi de, günde iki paketi 10 yıl boyunca içen kişi de 20 paket-yıl öyküsüne sahiptir.

Tarama ne zaman bırakılır?

CDC'ye göre yıllık taramaya şu durumlarda son verilir:

• Kişi 81 yaşına geldiğinde
• Sigarayı bırakalı 15 yıl ya da daha uzun süre geçtiğinde
• Kanser bulunsa bile ameliyatla tedavi edilmesini engelleyecek bir sağlık sorunu geliştiğinde

Bu ölçütler ABD'deki önerilere dayanır; farklı ülkelerde ve kurumlarda tarama ölçütleri ve uygulama biçimi değişebilir. Türkiye'de size uygun olup olmadığını aile hekiminiz ya da göğüs hastalıkları uzmanınızla konuşun. RadiologyInfo, hekimin tıbbi geçmişinizi gözden geçirerek taramanın yararlarını, sınırlarını ve olası risklerini sizinle konuşması gerektiğini vurgular.

Standart tomografiden farkı nedir?

• Radyasyon: RadiologyInfo'ya göre düşük doz BT, standart göğüs tomografisine göre yüzde 90'a kadar daha az iyonlaştırıcı radyasyon kullanır.
• Kontrast madde: RadiologyInfo'ya göre tarama amaçlı düşük doz BT'de kontrast madde gerekmez; damar yolu açılmaz.
• Amaç: Standart toraks BT yakınmaların ya da bilinen bir bulgunun araştırılmasında kullanılır; düşük doz BT ise belirtisi olmayan risk grubunda akciğerlerdeki küçük oluşumları (nodülleri) aramaya odaklanır.

Tarama nasıl yapılır?

CDC'ye göre bir masaya uzanırsınız ve röntgen cihazı az miktarda radyasyon kullanarak akciğerlerinizin ayrıntılı görüntülerini oluşturur. İşlem yalnızca birkaç dakika sürer ve rahatsızlık vermez.

RadiologyInfo işlemi şöyle anlatır:

1. Sırt üstü, kollarınız başınızın üzerinde olacak biçimde uzanırsınız. Doğru pozisyonda kalmanız için kayışlar ve yastıklar kullanılabilir.
2. Masa tarayıcının içine doğru kayar.
3. Her biri 5–10 saniye süren kısa çekimler sırasında nefesinizi tutmanız istenir.

RadiologyInfo'ya göre tetkik acı vermez ve girişimsel değildir; çekimden sonra vücutta radyasyon kalmaz. İşlemden hemen sonra günlük yaşamınıza dönebilirsiniz. Metal takıları ve göğüs bölgesindeki metal içeren giysileri çıkarmanız istenebilir; kurumunuzun özel bir talimatı varsa ona uyun.

Sonuçlar ne anlatır?

RadiologyInfo'ya göre görüntüleri bir radyoloji uzmanı değerlendirir ve resmi raporu tetkiki isteyen hekime gönderir; sonucunuzu bu hekimle birlikte konuşmanız gerekir. Tarama sonucunda akciğerlerde nodül adı verilen küçük, yuvarlak oluşumlar görülebilir. RadiologyInfo'ya göre bir nodül saptandığında hekim çoğunlukla birkaç ay sonra, nodülün büyüyüp büyümediğini görmek için kontrol amaçlı yeni bir düşük doz BT önerir. Nodül şüpheli görünüyorsa kontrastlı BT ya da nodülden küçük bir parça alınması (akciğer biyopsisi) gibi ek tetkikler gerekebilir.

Nodül saptanması tek başına kanser tanısı anlamına gelmez. Hangi adımların izleneceğine nodülün büyüklüğü, görünümü ve zaman içindeki değişimi değerlendirilerek karar verilir. Sonucunuz normal olsa bile, tarama ölçütlerini karşılamaya devam ettiğiniz sürece taramanın yıllık olarak tekrarlanması önerilir.

Olası zararlar ve sınırlar

CDC ve RadiologyInfo, taramanın şu olası zararlarına dikkat çeker:

• Yanlış alarm (yanlış pozitif sonuç): Tarama, kanser olmadığı hâlde anormal bir bulgu gösterebilir. Bu durum ek tetkiklere, bazen gereksiz girişimlere ve kaygıya yol açabilir.
• Gözden kaçma (yanlış negatif sonuç): RadiologyInfo'ya göre normal çıkan bir sonuç, sonradan ortaya çıkan yakınmalarda hekime başvurmayı geciktirebilir.
• Aşırı tanı: CDC'ye göre tarama, kişiye hiçbir zaman sorun çıkarmayacak kadar yavaş büyüyen kanserleri de saptayabilir. RadiologyInfo, bunların saptanmasının gereksiz tedaviye, komplikasyonlara ve maliyete yol açabileceğini belirtir.
• Radyasyon: Doz düşük olsa da CDC'ye göre tekrarlayan çekimler sağlıklı kişilerde kansere yol açma riski taşır.

Bu nedenle tarama, ölçütleri karşılamayan kişilere rutin olarak önerilmez.

Karar verirken hekiminizle neleri konuşmalısınız?

RadiologyInfo, tarama öncesinde hekimin tıbbi geçmişinizi gözden geçirmesini ve taramanın yararlarını, sınırlarını ve olası risklerini sizinle konuşmasını önerir. Bu görüşmede şu konuları ele almak yararlı olabilir:

• Sigara öykünüz (kaç yıl, günde ne kadar içtiğiniz, bıraktıysanız ne zaman bıraktığınız) ve paket-yıl hesabınız
• Ameliyat ya da başka tedavileri kaldırıp kaldıramayacağınızı etkileyebilecek diğer sağlık sorunlarınız
• Bir nodül saptanırsa hangi adımların izleneceği ve kontrol çekimlerinin ne sıklıkla yapılacağı
• Yanlış alarm ve aşırı tanı olasılığı konusunda ne düşündüğünüz
• Daha önce çekilmiş göğüs tomografileriniz varsa bunların karşılaştırma için getirilmesi

Bu görüşme, taramanın sizin değerleriniz ve sağlık durumunuz açısından anlamlı olup olmadığına birlikte karar vermenizi sağlar.

Sigarayı bırakmak taramadan da önemlidir

Tarama, akciğer kanserini önlemez; yalnızca erken yakalamaya yardımcı olabilir. Akciğer kanseri riskini azaltmanın en etkili yolu sigarayı bırakmaktır. Tarama görüşmesi, sigarayı bırakma desteği almak için de iyi bir fırsattır. Türkiye'de aile hekiminizden ve ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan destek alabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'na göre bu hat günün her saati canlı operatörlerle hizmet verir; arayan kişilerin nikotin bağımlılık düzeyi değerlendirilir ve bağımlılığı yüksek olanlar hekim kontrolünde bırakmaları için sigara bırakma polikliniklerine yönlendirilir. Bakanlık, hattın sabit telefonlardan ücretsiz olduğunu belirtir. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar