Kısaca
Sigara (tütün) bağımlılığı, tütün ürünlerindeki nikotinin beyinde yarattığı bağımlılık nedeniyle kişinin zararlarını bilmesine ve istemesine rağmen sigarayı bırakmakta zorlanmasıdır. MedlinePlus'a göre nikotin; alkol, kokain ve morfin gibi bağımlılık yapan bir maddedir. Bırakılmaya çalışıldığında yoğun sigara isteği, huzursuzluk, kaygı ve uyku sorunları gibi yoksunluk belirtileri ortaya çıkar. Sigara bağımlılığı tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur: danışmanlık, nikotin yerine koyma tedavisi ve reçeteli ilaçlar bırakmayı kolaylaştırabilir. Sigara içen birinde göğüs ağrısı, ani nefes darlığı ya da yüzde kayma, konuşma bozukluğu gibi belirtiler olursa hemen 112 aranmalıdır.
Sigara bağımlılığı nedir?
Bağımlılık, bir maddenin kullanımının kişinin kontrolünden çıkması ve zararlarına rağmen sürdürülmesidir. Sigara bağımlılığında bu maddenin adı nikotindir. Nikotin, sigara dumanıyla akciğerlere ulaşır, oradan kana geçer ve kısa sürede beyne ulaşır.
MedlinePlus'a göre nikotin kalp hızını ve kan basıncını yükseltir; aynı zamanda ruh hâlini iyileştirir ve belleği uyarır. Nikotin kesildiğinde ise yoksunluk belirtileri ortaya çıkar. Bu iki durum bir araya geldiğinde kişi, sigaranın verdiği geçici rahatlama ile yoksunluk arasında bir döngüye girebilir.
MedlinePlus, dumansız tütün ürünlerinin (örneğin çiğneme tütünü) de güçlü bağımlılık yapabildiğini ve bu ürünlerdeki nikotinin de sigara kadar hızlı emildiğini belirtir. WHO, nikotinin özellikle gelişmekte olan beyin için zararlı olduğunu; ergenlik döneminde nikotine maruz kalmanın dikkat ve öğrenmeyi etkileyebileceğini ve uzun süreli bağımlılık olasılığını artırdığını vurgular.
Sigara, günlük yaşamdaki belirli anlar ve alışkanlıklarla da iç içe geçebilir. Bu nedenle bırakma programlarında hem nikotine bağlı bedensel istek hem de sigarayı hatırlatan durumlar ele alınır. Bkz. Nikotin yoksunluğu
Sigara bağımlılığının belirtileri
Sigara bağımlılığını düşündüren durumlara örnekler şunlardır:
- Sigarayı bırakmayı ya da azaltmayı isteyip bunu başaramamak
- Sağlık sorunlarına ve zararlarını bilmeye rağmen içmeye devam etmek
- Sigara içilemeyen ortamlarda huzursuzlanmak, bir sonraki sigarayı düşünmek
- Sigara içilmediğinde yoksunluk belirtileri yaşamak
Yoksunluk belirtileri
MedlinePlus'a göre yoksunluk belirtileri son sigaradan 2–3 saat sonra başlayabilir ve genellikle 2–3 gün içinde en yoğun düzeye ulaşır. Belirtiler şunlardır:
- Yoğun sigara isteği
- Kaygı, gerginlik, huzursuzluk
- Çökkünlük (depresif ruh hâli)
- Uyku sorunları
- Baş ağrısı
- Odaklanmakta güçlük
Bu belirtiler geçicidir ve bırakma sürecinde kullanılan tedavilerle hafifletilebilir. NHS'e göre nikotin yerine koyma ürünleri; sinirlilik, baş ağrısı ve huzursuzluk gibi yoksunluk belirtileriyle baş etmeye yardım eder.
Sağlığa etkileri
WHO'ya göre tütün vücuttaki hemen her organa zarar verir ve tütünün güvenli bir kullanım düzeyi yoktur. WHO'nun saydığı başlıca sağlık etkileri şunlardır:
- Kanser
- Kalp hastalıkları ve inme
- Akciğer hastalıkları
- Doğurganlıkta azalma
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması
- Erken ölüm
WHO'ya göre tütün her yıl 7 milyondan fazla kişinin ölümüne yol açmaktadır; bunların 1,6 milyonu sigara içmeyen ancak başkalarının dumanına maruz kalan kişilerdir. WHO, dünyada yaklaşık 1,2 milyar tütün kullanıcısı bulunduğunu belirtir.
Pasif içicilik
WHO, başkalarının sigara dumanına maruz kalmanın güvenli bir düzeyi olmadığını ve bu dumanın kalp-damar ve solunum yolu hastalıklarına yol açtığını vurgular. Bu nedenle sigarayı bırakmak, yalnızca içen kişinin değil, birlikte yaşadığı kişilerin ve çocukların sağlığını da korur. Bkz. Pasif içicilik
İlgili hastalıklar hakkında bilgi için KOAH nedir?, Kalp krizi belirtileri ve İnme belirtileri yazılarına bakabilirsiniz.
Bu konuda
Sigara (tütün) bağımlılığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Bırakmanın yararları
CDC'ye göre sigarayı bırakmanın yararları, ne kadar süredir ve ne kadar çok içilmiş olursa olsun her yaşta ortaya çıkar. CDC, bırakmanın erken ölüm riskini azalttığını ve yaşam süresine 10 yıla kadar ekleyebileceğini belirtir. CDC'nin aktardığı zaman çizelgesine göre:
- Dakikalar içinde: Kalp hızı düşer.
- Birkaç gün içinde: Kandaki karbonmonoksit düzeyi normale döner.
- 1–12 ay içinde: Öksürük ve nefes darlığı azalır.
- 1–2 yıl içinde: Kalp krizi riski belirgin şekilde düşer.
- 5–10 yıl içinde: Ağız, boğaz ve gırtlak kanseri riski yarıya iner.
- 10 yıl içinde: Akciğer kanseri riski yarıya iner.
CDC'ye göre 15 yıl sonra koroner kalp hastalığı riski hiç sigara içmemiş kişilerinkine yaklaşır. CDC, bırakmanın kalp-damar hastalıkları, KOAH ve akciğer, mesane ve böbrek kanseri dahil 12 kanser türünün riskini azalttığını; kalp hastalığı ya da KOAH tanısı almış kişilerde de yarar sağladığını belirtir.
Tedavi seçenekleri
Sigara bağımlılığı tedavi edilebilir. WHO, danışmanlık ve ilaç tedavisinin sigarayı bırakmaya önemli katkı sağladığını belirtir. NHS de uzman desteğinin bırakma şansını artırdığını vurgular. Başlıca seçenekler şunlardır:
Davranışsal destek ve danışmanlık
MedlinePlus'a göre hastaneler, sağlık kurumları ve toplum merkezlerinde sigara bırakma programları bulunur. NHS, bu desteğin yüz yüze, çevrim içi ya da telefonla verilebildiğini belirtir. Davranışsal destek; bırakma tarihi belirlemeyi, tetikleyicileri tanımayı ve istekle baş etme yollarını öğrenmeyi içerir. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar
Türkiye'de T.C. Sağlık Bakanlığı'na bağlı ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı bulunur. Hattın internet sitesinde sigara bırakma polikliniklerinin illere göre listesine ulaşılabilir. Aile hekiminiz de sizi bu konuda yönlendirebilir ve size uygun tedavi seçeneklerini sizinle birlikte değerlendirebilir.
Nikotin yerine koyma tedavisi
NHS ve MedlinePlus'a göre nikotin yerine koyma ürünleri; bant, sakız, pastil, sprey ve inhaler gibi farklı biçimlerde bulunur. NHS'e göre bu ürünler yoksunluk belirtileriyle baş etmeye yardım eder. NHS, hızlı etkili bir ürünün (örneğin ağız spreyi) yavaş etkili bir ürünle (örneğin bant) birlikte kullanılabileceğini ve bu ürünlerin en az 12 hafta, gerekirse daha uzun süre kullanılmasını önerir. Hangi ürünün ve hangi miktarın size uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza danışın.
Reçeteli ilaçlar
NHS'e göre nikotin içermeyen bazı reçeteli ilaçlar, nikotinin beyindeki etkilerini engelleyerek sigara isteğini ve yoksunluk belirtilerini azaltır. MedlinePlus da beyindeki nikotin algılayıcılarını etkileyen reçeteli ilaçlardan söz eder. Bu ilaçlar hekim değerlendirmesiyle ve reçeteyle kullanılır; olası yan etkiler ve size uygunluğu hekiminizle konuşulmalıdır.
Gebelikte sigara
NHS'e göre nikotin yerine koyma ürünleri gebelikte kullanılabilir; ancak kullanmadan önce bir sağlık çalışanına danışılması önerilir. Gebelikte sigarayı bırakmak için en kısa sürede ebe, aile hekimi ya da kadın doğum uzmanıyla görüşün.
Bırakma sürecinde kaymalar
Sigarayı bırakmaya çalışan pek çok kişi bir ya da birkaç kez yeniden başlar. MedlinePlus'a göre ne kadar çok denenirse başarı olasılığı o kadar artar ve sigarayı bırakan kişilerin çoğu daha önce birkaç kez başarısız deneme yaşamıştır. ALO 171'in sitesinde de sigara bağımlılarının birçoğunun ilk denemede bırakamayabileceği vurgulanır. Bir kayma, sürecin başarısız olduğu anlamına gelmez; neyin kaymaya yol açtığını anlamak bir sonraki denemeyi güçlendirir.
Sigarayı bıraktıktan sonra vücutta yaşanan değişiklikler için Sigarayı bırakınca vücutta neler olur?, kilo endişesi için Sigara bırakınca kilo alma yazılarına bakabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Göğüs ağrısı, göğüste sıkışma ya da kola, çeneye yayılan ağrı
- Ani nefes darlığı
- Yüzde kayma, konuşma bozukluğu, kol ya da bacakta ani güçsüzlük
- Kan tükürme ile birlikte belirgin nefes darlığı
Aile hekiminize başvurun:
- Sigarayı bırakmak istiyor ancak tek başınıza başaramıyorsanız
- Geçmeyen öksürük, balgam, nefes darlığı ya da ses kısıklığınız varsa
- Gebeyseniz ya da gebelik planlıyorsanız ve sigara içiyorsanız
- Bırakma sürecinde yoğun kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunları yaşıyorsanız
- Kalp, akciğer hastalığı ya da diyabet gibi bir hastalığınız varsa ve sigara içiyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Sigara bağımlılığı bir hastalık mı?
Nikotin bağımlılık yapan bir maddedir ve MedlinePlus'a göre bağımlılık yapma gücü alkol, kokain ve morfinle karşılaştırılabilir. Sigara bağımlılığı tedavi gerektiren bir sağlık sorunu olarak ele alınır; destek ve tedaviyle bırakmak mümkündür.
Yoksunluk belirtileri ne zaman başlar, ne kadar sürer?
MedlinePlus'a göre belirtiler son sigaradan 2–3 saat sonra başlar ve genellikle 2–3 gün içinde en yoğun düzeye ulaşır. Belirtiler zamanla azalır. Ayrıntılar için Nikotin yoksunluğu yazısına bakabilirsiniz.
Nikotin bandı ne kadar süre kullanılır?
NHS, nikotin yerine koyma ürünlerinin en az 12 hafta, gerekirse daha uzun süre kullanılmasını önerir. Kullanım şekli ve süresi için hekiminize ya da eczacınıza danışın.
Dumansız tütün de bağımlılık yapar mı?
Evet. MedlinePlus'a göre dumansız tütün ürünleri de güçlü bağımlılık yapabilir ve bu ürünlerdeki nikotin de sigara kadar hızlı emilir. WHO'ya göre tütünün tüm biçimleri zararlıdır.
Sigarayı bırakmak için nereden destek alabilirim?
Türkiye'de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan ve sigara bırakma polikliniklerinden destek alabilirsiniz. Aile hekiminiz de değerlendirme yapıp tedavi seçenekleri konusunda yol gösterebilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
