Kısaca
Raşitizm, büyüme çağındaki çocuklarda kemiklerin yumuşaması ve zayıflamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. NHS'e göre çoğunlukla D vitamini ya da kalsiyum yetersizliğinden kaynaklanır. MedlinePlus, fosfat eksikliğini ve böbrek ya da karaciğer hastalıkları gibi durumları da nedenler arasında sayar; bazı türleri kalıtsaldır. Bacaklarda eğrilik, kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü, büyümede ve diş çıkarmada gecikme başlıca belirtilerdir. Tanı kan testleri ve röntgenle konur. Tedavide hekimin önerdiği D vitamini ve kalsiyum desteği, dengeli beslenme ve güneş ışığından uygun şekilde yararlanma yer alır. MedlinePlus'a göre erken tedavi edildiğinde belirtiler birkaç hafta içinde düzelmeye başlar; tedavi edilmezse kalıcı iskelet bozuklukları ve boy kısalığı gelişebilir.
Raşitizm nedir?
Kemiklerin güçlü ve sağlam olabilmesi için kalsiyum ve fosfat gibi minerallere ihtiyaç vardır. D vitamini ise bu minerallerin bağırsaktan emilmesini ve kemiklere yerleşmesini sağlar. MedlinePlus raşitizmi, kemik büyümesi tamamlanmadan önce çocuklarda görülen ve D vitamini, kalsiyum ya da fosfat eksikliğine bağlı olarak kemiklerin zayıfladığı bir bozukluk olarak tanımlar.
NHS'e göre raşitizmde çocuğun kemikleri zayıf ve yumuşak hâle gelir. Büyüme çağındaki kemikler yeterince sertleşemediği için vücut ağırlığı altında eğilebilir ve şekil bozuklukları gelişebilir. Yetişkinlerde benzer duruma "osteomalazi" (kemik yumuşaması) denir.
Neden olur?
D vitamini eksikliği
D vitamininin büyük bölümü, deri güneş ışığına maruz kaldığında vücutta üretilir; bir kısmı ise besinlerden alınır. NHS'e göre güneş ışığının zayıf olduğu kış aylarında yeterli D vitamini üretilememesi raşitizmin başlıca nedenlerinden biridir. MedlinePlus da güneş ışığına yetersiz maruz kalmayı ve besinlerle yeterli D vitamini alınamamasını nedenler arasında sayar. Bkz. D vitamini eksikliği belirtileri
Kalsiyum ve fosfat eksikliği
NHS'e göre beslenmede yeterli kalsiyum bulunmaması da raşitizme yol açabilir. MedlinePlus, kalsiyum veya fosfatın diyetle yetersiz alınmasının gelişmiş ülkelerde seyrek olduğunu belirtir. Kalsiyum kaynakları hakkında bilgi için bkz. Kalsiyum içeren besinler
Kalıtsal ve diğer nedenler
MedlinePlus'a göre bazı raşitizm türleri kalıtsaldır; örneğin böbreklerin fosfatı tutamadığı türler. Böbrek ve karaciğer hastalıkları da D vitamini ve minerallerin işlenmesini bozarak raşitizme yol açabilir. Bu türlerde tedavi, beslenme kaynaklı raşitizmden farklıdır ve uzman izlemi gerektirir.
Kimler risk altında?
NHS ve MedlinePlus'a göre şu çocuklarda risk daha yüksektir:
- Koyu tenli çocuklar: Koyu tenli deri, güneş ışığından daha az D vitamini üretir. MedlinePlus, özellikle kış aylarında bu riskin arttığını belirtir.
- Güneş ışığına az maruz kalan çocuklar: Uzun süre kapalı ortamda kalan ya da dışarıda vücudunun büyük bölümü örtülü olan çocuklar.
- D vitamini desteği almadan yalnızca anne sütüyle beslenen bebekler: NHS ve MedlinePlus bu grubu özellikle vurgular. Anne sütü bebek için çok değerli bir besindir; bu risk, emzirmenin değil D vitamini desteğinin eksikliğiyle ilgilidir. Bu nedenle hekim önerisine uygun D vitamini desteği önemlidir.
- Kalsiyumdan fakir beslenen çocuklar.
- Böbrek, karaciğer veya bağırsak hastalığı olan çocuklar.
Gebelikte beslenme ve takviyeler konusunda da hekiminize danışın. Bkz. Gebelikte beslenme
Belirtileri nelerdir?
NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:
- Kemik şekil bozuklukları: Bacaklarda eğrilik (dizler arasında açıklık bırakan "O bacak"), omurgada eğrilik, göğüs kafesinde şekil bozuklukları
- Bileklerde şişlik ve ağrı
- Kemik ağrısı ve hassasiyet
- Kas güçsüzlüğü: NHS'e göre çocuk merdiven çıkmakta ya da yürümekte zorlanabilir; yürümeye geç başlayabilir.
- Kas krampları, karıncalanma ve seğirmeler: Kandaki kalsiyumun düşmesine bağlı olabilir.
- Sık kemik kırıkları
- Diş sorunları: Dişlerin geç çıkması ve diş yapısında bozukluklar
- Büyüme geriliği ve kısa boy
Küçük çocuklarda bacakların hafif eğri olması, yürümeye yeni başlayan dönemde olağan olabilir. Eğriliğin belirgin, tek taraflı ya da giderek artıyor olması ise değerlendirme gerektirir. Bkz. Boy kısalığı
Bu konuda
Raşitizm konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
NHS'e göre hekim, D vitamini ve kalsiyum düzeylerini kontrol etmek için kan ve idrar testleri ister; gerekirse ardından röntgen veya kemik taramaları yapılır. MedlinePlus'a göre kan testlerinde kalsiyum, fosfor, D vitamini ve alkalen fosfataz adlı enzimin düzeylerine bakılır. Kemik röntgenlerinde, özellikle bilek ve diz gibi büyüme bölgelerinde, raşitizme özgü değişiklikler görülebilir.
Muayeneye giderken çocuğunuzun beslenme düzenini, D vitamini desteği alıp almadığını, ne kadar süre dışarıda vakit geçirdiğini ve ailede benzer kemik sorunları olup olmadığını hekime anlatmanız değerlendirmeyi kolaylaştırır. Kalıtsal ya da böbrek kaynaklı bir raşitizm düşünüldüğünde ek testler istenebilir ve çocuk, çocuk endokrinolojisi veya çocuk nefrolojisi uzmanına yönlendirilebilir.
Tedavi
NHS ve MedlinePlus'a göre tedavinin amacı eksik olan maddeleri yerine koymaktır:
- D vitamini ve kalsiyum desteği: Hekim tarafından, çocuğun yaşına ve eksikliğin derecesine göre belirlenir. Bu takviyeleri hekim önerisi olmadan ve önerilen miktarın üzerinde kullanmayın; D vitamininin fazlası da zararlı olabilir.
- Beslenme düzenlemesi: Kalsiyum ve D vitamini içeren besinlerden zengin, dengeli bir beslenme.
- Güneş ışığı: MedlinePlus'a göre ölçülü güneş ışığı maruziyeti tedavinin bir parçasıdır.
- Ortopedik tedavi: MedlinePlus'a göre ağır kemik şekil bozukluklarında korse ya da ameliyat gerekebilir; NHS de ağır deformitelerde ameliyatın gündeme gelebileceğini belirtir.
Kalıtsal ve böbrek kaynaklı türlerde tedavi, altta yatan duruma göre uzman tarafından planlanır.
Tedavinin başarıya ulaşabilmesi için takviyelerin düzenli kullanılması önemlidir. Takviyeleri her gün aynı saatte vermek, bir hatırlatıcı kullanmak ve kontrol tarihlerini not etmek işinizi kolaylaştırır. Çocuğunuz takviyeyi almakta zorlanıyorsa, farklı bir uygulama şekli olup olmadığını hekiminize ya da eczacınıza sorun. Takviye kullanılırken başka bir vitamin ya da mineral ürünü eklemeden önce de hekime danışın; aynı maddeyi birden fazla üründen almak istenmeyen fazlalığa yol açabilir.
Tedavinin seyri
MedlinePlus'a göre eksiklik erken dönemde düzeltildiğinde belirtiler genellikle birkaç hafta içinde düzelmeye başlar. Tedavi süresince kan testleri tekrarlanır ve kemiklerdeki iyileşme röntgenle izlenebilir. Büyüme dönemi boyunca tedavi edilmeyen raşitizm ise MedlinePlus'a göre kalıcı iskelet bozukluklarına ve boy kısalığına yol açabilir.
Raşitizmden korunma
NHS ve MedlinePlus'a göre raşitizmin büyük bölümü önlenebilir:
- Bebeklerde D vitamini desteği: NHS, bebekler için D vitamini desteğini önemli bir korunma yöntemi olarak belirtir. Türkiye'de bebeklere verilecek D vitamini desteği çocuk izlem muayenelerinde planlanır; miktarı ve süresi için aile hekiminizin veya çocuk doktorunuzun önerisine uyun.
- Güneş ışığı: NHS, Mart sonu ile Eylül arasında haftada 2–3 kez, kısa süreli (yaklaşık 15 dakika) güneş ışığına çıkmayı önerir; bu öneri İngiltere koşulları için verilmiştir. Bebekleri doğrudan güneşe maruz bırakmadan önce hekiminize danışın ve güneş yanığından korunun. Bkz. D vitamini ve güneş ışığı
- Kalsiyumdan zengin beslenme: Süt, yoğurt, peynir ve yeşil yapraklı sebzeler gibi kalsiyum kaynakları.
- Altta yatan hastalıkların tedavisi: MedlinePlus, böbrek ve karaciğer hastalıklarının tedavi edilmesini korunma yolları arasında sayar.
- Genetik danışmanlık: MedlinePlus'a göre kalıtsal raşitizm öyküsü olan aileler genetik danışmanlıktan yararlanabilir.
Ek gıdaya geçiş döneminde dengeli beslenme hakkında bilgi için bkz. Ek gıdaya geçiş
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın:
- Çocukta nöbet (havale), ciddi kas kasılmaları veya nefes almada güçlük (kandaki kalsiyum düşüklüğüne bağlı olabilir)
- Bilinç bulanıklığı ya da aşırı uyku hâli
Çocuk doktorunuza başvurun:
- Bacaklarda belirgin ya da giderek artan eğrilik varsa
- Çocuğunuz kemik ağrısından yakınıyor, yürümekte veya merdiven çıkmakta zorlanıyorsa
- Yürümeye ya da diş çıkarmaya belirgin şekilde geç başladıysa
- Büyümesi yavaşladıysa
- Bileklerde şişlik, sık kırık ya da kas krampları varsa
- Bebeğinizin D vitamini desteği almadığını fark ettiyseniz
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Raşitizm neden olur?
NHS'e göre çoğunlukla D vitamini ya da kalsiyum yetersizliğinden kaynaklanır. MedlinePlus, fosfat eksikliğini, kalıtsal türleri ve böbrek ya da karaciğer hastalıklarını da nedenler arasında sayar.
Anne sütü alan bebeğe D vitamini verilmeli mi?
NHS ve MedlinePlus, D vitamini desteği almadan yalnızca anne sütüyle beslenen bebeklerde raşitizm riskinin arttığını belirtir. D vitamini desteğinin miktarı ve süresi için çocuk doktorunuzun önerisine uyun.
Raşitizm tedavi edilebilir mi?
MedlinePlus'a göre eksiklik erken dönemde düzeltildiğinde belirtiler birkaç hafta içinde düzelmeye başlar. Uzun süre tedavi edilmeyen durumlarda kalıcı kemik şekil bozuklukları gelişebilir.
Çocuğuma kendi başıma D vitamini verebilir miyim?
Takviyelerin miktarını hekim belirlemelidir. D vitamininin fazlası da zararlı olabileceğinden, önerilen miktarın üzerinde ya da hekime danışmadan kullanmayın.
Bacakları eğri olan her çocukta raşitizm mi vardır?
Hayır. Yürümeye yeni başlayan çocuklarda bacakların hafif eğri görünmesi olağan olabilir. Eğriliğin belirgin olması, artması ya da başka belirtilerin eşlik etmesi durumunda hekime başvurun.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
