Kısaca
Bacak eğriliği, ayakta dururken bacakların düz bir çizgide durmaması, dizlerin dışa ya da içe doğru açılanmasıdır. Ayak bilekleri birleştiğinde dizler arasında açıklık kalıyorsa buna "O bacak", dizler birleştiğinde ayak bilekleri arasında açıklık kalıyorsa "X bacak" denir. Halk arasında "çarpık bacak" olarak da bilinir. Kaynaklara göre bebeklikte O bacak, okul öncesi dönemde ise X bacak görünümü büyük ölçüde gelişimin olağan bir parçasıdır ve çoğu çocukta büyümeyle kendiliğinden düzelir. Eğriliğin tek taraflı olması, ağrı, topallama, beklenen yaştan sonra sürmesi ya da giderek artması ise hekim değerlendirmesi gerektirir.
O bacak ve X bacak nedir?
- O bacak (genu varum): MedlinePlus'a göre kişi ayakları ve ayak bilekleri birleşik şekilde ayakta durduğunda dizlerin birbirine değmemesi, aralarında açıklık kalmasıdır. Bacaklar dışarıya doğru yay gibi kavis yapar.
- X bacak (genu valgum): NHS'e göre dizler birleşik şekilde ayakta durulduğunda ayak bilekleri arasında açıklık kalmasıdır. Dizler içeriye doğru yönelir.
Aileler bu görünümü çoğunlukla çocuk yürümeye başladığında, fotoğraflarda ya da çocuk koşarken fark eder. Görünüm tek başına endişe nedeni değildir; asıl önemli olan eğriliğin yaşla birlikte nasıl değiştiğidir.
Her iki durum da tek başına bir hastalık adı değil, bacağın duruş biçimini tanımlayan bir terimdir. Önemli olan, bu görünümün çocuğun yaşına uygun olup olmadığı ve altta başka bir neden bulunup bulunmadığıdır.
Çocuklarda bacakların olağan gelişimi
Çocukların bacak dizilimi, büyüme sırasında belirli bir sırayla değişir. Kaynaklara göre bu olağan seyir şöyledir:
- Doğumda ve bebeklikte O bacak: UCSF Çocuk Hastaneleri'ne göre bebekler O bacaklı doğar. MedlinePlus bunun anne karnındaki duruşla ilişkili olduğunu belirtir. Yürümeye yeni başlayan, 12 ay civarındaki çocuklarda da bacaklar belirgin şekilde O görünümünde olabilir.
- O bacağın düzelmesi: MedlinePlus'a göre O bacak çoğunlukla 12–18 aylıkken düzelmeye başlar; UCSF bu düzelmenin 18–24 ay arasında gerçekleştiğini belirtir.
- Okul öncesi dönemde X bacak: UCSF'ye göre X bacak görünümü en belirgin olarak 3 yaş civarında fark edilir. NHS de X bacağın 3–6 yaş arasındaki çocuklarda sık görüldüğünü belirtir.
- Erişkin dizilime ulaşma: UCSF'ye göre 7 yaşına gelindiğinde çocuklar, erişkinlerde de görülen hafif X dizilime (yaklaşık 5–9 derece) ulaşır.
Yani bir çocukta bir dönem O bacak, ardından X bacak görülmesi ve sonunda bacakların düzleşmesi genellikle olağan bir gelişim sürecidir. Çocuğunuzun gelişimini düzenli sağlık izlemlerinde hekimle konuşabilirsiniz. Bkz. Bebek gelişim basamakları
Hangi durumlar olağan değildir?
Bacak eğriliği bazen bir hastalığın işareti olabilir. MedlinePlus, NHS ve UCSF'nin saydığı uyarıcı bulgular şunlardır:
- O bacağın 3 yaşından sonra sürmesi (MedlinePlus ve UCSF)
- NHS'e göre X bacakta: Çocuk 2 yaşından küçükse ya da 5 yaşından büyükse; ayak bilekleri arasındaki açıklık 8 santimetreden fazlaysa
- Eğriliğin tek taraflı ya da iki tarafta farklı olması
- Eğriliğin giderek artması
- Dizlerde ağrı, şişlik, sertlik ya da ısı artışı
- Topallama
- UCSF'ye göre X bacakta diz açısının belirgin şekilde fazla olması (15 dereceyi aşması)
- Erişkin yaşta başlaması: NHS, erişkinlikte ortaya çıkan X bacağın hekim tarafından değerlendirilmesini önerir.
- Boy kısalığı: Akranlarına göre belirgin kısa boy eşlik ediyorsa.
Nedenleri nelerdir?
Çoğu çocukta bacak eğriliği, yukarıda anlatılan olağan gelişimin bir parçasıdır. Daha seyrek olarak şu nedenler rol oynayabilir:
Raşitizm ve D vitamini eksikliği
MedlinePlus ve NHS, D vitamini eksikliğine bağlı raşitizmi (kemiklerin yeterince sertleşmemesi) bacak eğriliğinin nedenleri arasında sayar. Bu durumda kemikler vücut ağırlığı altında eğilebilir. D vitamini eksikliği kan testleriyle araştırılır. Bkz. D vitamini eksikliği belirtileri
Blount hastalığı
MedlinePlus'a göre Blount hastalığı, kaval kemiğinin üst ucundaki büyüme bölgesinin olağan dışı gelişmesiyle ortaya çıkan ve O bacağa yol açan bir durumdur. Normal gelişime bağlı O bacağın aksine zamanla düzelmez, hatta artabilir. Bu nedenle 3 yaşından sonra süren ya da artan O bacakta değerlendirilmesi gerekir.
Diğer nedenler
- MedlinePlus'a göre kemik gelişimini etkileyen bazı hastalıklar, iyi kaynamamış kırıklar ve kurşun ya da florür zehirlenmesi
- NHS'e göre X bacakta; diz çevresindeki yaralanmalar, kemik enfeksiyonu, eklem iltihabı (artrit) ve eklemleri etkileyen bazı kalıtsal durumlar
Bu konuda
Bacak eğriliği (O ve X bacak) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tanı nasıl konur?
Tanının temeli, hekimin çocuğu ayakta ve yürürken gözlemlemesidir. UCSF Çocuk Hastaneleri de tanıda temel yöntemin fizik muayene olduğunu, eklem hakkında ek bilgi gerektiğinde röntgen çekilebileceğini belirtir. MedlinePlus'a göre değerlendirme sırasında çocuk sırtüstü yatarken dizler ya da ayak bilekleri arasındaki mesafe ölçülebilir. Hekim ayrıca boy, kilo, yürüyüş şekli ve iki bacağın simetrik olup olmadığına bakar.
Şu tetkikler gerekebilir:
- Kan testleri: MedlinePlus'a göre raşitizm şüphesinde istenir.
- Röntgen: MedlinePlus'a göre çocuk 3 yaşından büyükse, eğrilik artıyorsa, iki taraf farklıysa ya da başka bir hastalığı düşündüren bulgular varsa bacak röntgeni çekilebilir.
Eğrilik olağan gelişimle uyumluysa hekim yalnızca izlemeyi önerebilir. MedlinePlus, bu durumda çocuğun düzenli aralıklarla, örneğin altı ayda bir, kontrol edilmesinden söz eder.
Tedavi seçenekleri
İzlem
NHS ve MedlinePlus'a göre çoğu çocukta tedaviye gerek yoktur; bacaklar büyümeyle birlikte kendiliğinden düzelir. Bu dönemde düzenli kontrollerle eğriliğin seyri izlenir.
Korse, özel ayakkabı ve egzersiz
Bu konuda kaynaklar farklı vurgular yapar. MedlinePlus, ağır durumlarda özel ayakkabı, ateller ya da alçıların denenebileceğini belirtir. UCSF Çocuk Hastaneleri ise korse, ayakkabı tabanlığı ve fizik tedavinin diz açısını değiştirmede etkili olmadığını vurgular. NHS, X bacakta gerektiğinde fizyoterapist ya da ayak sağlığı uzmanı (podiatrist) değerlendirmesinden söz eder. Çocuğunuz için hangi yaklaşımın uygun olduğunu ortopedi uzmanıyla konuşun.
Altta yatan nedenin tedavisi
Raşitizm gibi bir neden saptandığında bu durumun tedavi edilmesi önemlidir. D vitamini ya da mineral takviyesi gerekip gerekmediğine ve miktarına hekim karar verir; takviyeleri kendi başınıza başlamayın.
Cerrahi
NHS'e göre bacakları düzeltmek için ameliyat seyrek olarak gerekir. MedlinePlus, ameliyatın ağır eğriliği olan ergenlerde gündeme gelebileceğini belirtir. UCSF iki yaklaşımı tanımlar:
- Yönlendirilmiş büyüme: Büyüme plakları henüz açık olan çocuklarda, büyüme bölgesinin bir tarafına küçük tespit parçaları (zımba benzeri plaklar) yerleştirilerek kemiğin büyürken düzelmesi sağlanır.
- Osteotomi: Büyümesi tamamlanmış kişilerde kemik kesilerek yeniden hizalanır ve çivi, plak ya da vidalarla sabitlenir.
Ameliyatın zamanlaması ve yöntemi, çocuğun yaşına, büyüme potansiyeline ve eğriliğin derecesine göre ortopedi uzmanınca belirlenir.
Erişkinlerde bacak eğriliği
Bacak eğriliği erişkinlerde de görülebilir. NHS, erişkin yaşta ortaya çıkan X bacağın olağan bir gelişim evresi olmadığını ve hekim tarafından değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. Erişkinlerde diz eklemindeki yaralanmalar ve eklem iltihabı gibi nedenler bacak dizilimini etkileyebilir. Diz ağrısı, şişlik ve hareket kısıtlılığı eşlik ediyorsa değerlendirme özellikle önemlidir. Bkz. Diz kireçlenmesi
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Düşme ya da kaza sonrası bacakta ani şekil bozukluğu, şiddetli ağrı ya da basamama
- Bacak ağrısına yüksek ateş, dizde ya da bacakta kızarıklık, şişlik ve genel durumda bozulmanın eşlik etmesi
Hekime başvurun:
- O bacak 3 yaşından sonra sürüyor ya da giderek artıyorsa
- X bacak 2 yaşından önce başladıysa, 5 yaşından sonra sürüyorsa ya da ayak bilekleri arasındaki açıklık 8 santimetreyi aşıyorsa (NHS)
- Eğrilik yalnızca bir bacakta ya da iki bacakta belirgin farklıysa
- Dizlerde ağrı, şişlik, sertlik ya da ısı artışı varsa
- Çocuğunuz topallıyorsa ya da yürümekte zorlanıyorsa
- Çocuğunuzun boyu akranlarından belirgin şekilde kısaysa
- Erişkin yaşta bacaklarınızda yeni ortaya çıkan eğrilik fark ettiyseniz
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Bebeğimin bacakları O şeklinde, bu normal mi?
Çoğunlukla evet. UCSF'ye göre bebekler O bacaklı doğar ve bacaklar genellikle 18–24 ay arasında düzelir. 3 yaşından sonra süren ya da artan O bacak değerlendirilmelidir.
X bacak kendiliğinden düzelir mi?
NHS'e göre X bacak 3–6 yaş arasındaki çocuklarda sık görülür ve çoğunlukla büyümeyle düzelir. UCSF'ye göre 7 yaşa gelindiğinde çoğu çocuk erişkin dizilime ulaşır.
Ortopedik ayakkabı bacak eğriliğini düzeltir mi?
UCSF, korse, ayakkabı tabanlığı ve fizik tedavinin diz açısını değiştirmede etkili olmadığını belirtir. MedlinePlus ağır durumlarda bu tür yöntemlerden söz eder. Kararı ortopedi uzmanıyla birlikte verin.
Bacak eğriliği D vitamini eksikliğinden olur mu?
Olabilir. D vitamini eksikliğine bağlı raşitizm bacak eğriliğinin nedenlerinden biridir. Hekim gerekirse kan testleri ister; takviyeyi kendi başınıza başlamayın.
Bacak eğriliği için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına ya da aile hekiminize başvurabilirsiniz. Gerekli görülürse ortopedi ve travmatoloji uzmanına yönlendirilirsiniz.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
