Psoriatik artrit (sedef romatizması) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Psoriatik artrit nedir?

NIAMS psoriatik artriti, eklemleri ve tendon ile bağların kemiğe yapıştığı bölgeleri etkileyen iltihabi bir hastalık olarak tanımlar. NIAMS'e göre bağışıklık sistemi bilinmeyen nedenlerle aşırı etkin hâle gelir ve iltihap, ağrı ve şişliğe yol açar. NHS de psoriatik artritin, sedef hastalığında olduğu gibi bağışıklık sisteminin sağlıklı dokulara saldırmasıyla ortaya çıktığını belirtir.

Psoriatik artrit, yalnızca eklemleri değil tendonları, bağları, tırnakları ve deriyi de etkileyebilen bir hastalıktır. Bu nedenle belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Omurgayı da etkileyebilen benzer iltihabi hastalıklardan biri için bkz. Ankilozan spondilit nedir?

Sedef hastalığıyla ilişkisi

NHS'e göre sedef hastalığı olan bazı kişilerde yaşla birlikte psoriatik artrit gelişir. NIAMS'e göre psoriatik artrit tanısı alan kişilerin çoğunda zaten sedef hastalığı vardır ve eklem belirtileri genellikle deri belirtilerinin başlamasından 7–10 yıl sonra ortaya çıkar. NIAMS, ağır sedef hastalığının ve fazla kilonun psoriatik artrit riskini artırdığını belirtir.

Daha seyrek olarak eklem belirtileri deri belirtilerinden önce başlayabilir. Bu nedenle ailesinde sedef hastalığı olan ve açıklanamayan eklem şikâyetleri yaşayan kişilerin de bunu hekimine söylemesi önemlidir. Sedef hastalığı hakkında bilgi için bkz. Sedef hastalığı (psoriazis) nedir?

Belirtileri

NHS ve NIAMS'in tarif ettiği başlıca belirtiler şunlardır:

• Eklem ağrısı, şişliği ve sertliği: NHS'e göre bir ya da birden fazla eklemde görülebilir.
• Sabah tutukluğu: NHS'e göre belirtiler sabahları daha kötüdür ve hareketle azalır.
• Parmaklarda "sosis" şişlik (daktilit): El ya da ayak parmaklarının tamamının şişmesidir.
• Tendonların kemiğe yapıştığı yerlerde ağrı (entezit): NIAMS'e göre örneğin topuk arkasında ya da ayak tabanında hassasiyet olabilir.
• Tırnak değişiklikleri: NHS ve NIAMS'e göre tırnaklarda renk değişikliği, küçük çukurlar ve tırnağın yatağından ayrılması görülebilir.
• Deride sedef plakları: Kırmızı, pullu, sınırları belirgin lekeler.
• Yorgunluk: NHS'e göre kişi kendini enerjisi tükenmiş hissedebilir.

Diğer organlar

NIAMS'e göre psoriatik artrit gözde iltihaba ve sindirim sistemiyle ilgili sorunlara da yol açabilir; bazı kişilerde iltihabi bağırsak hastalığı görülebilir. Gözde kızarıklık, ağrı ve bulanık görme gibi belirtiler beklemeden değerlendirilmelidir. Bkz. Üveit

Alevlenmeler

Psoriatik artrit belirtileri dönem dönem artıp azalabilir. Belirtilerin arttığı dönemlere alevlenme denir. Alevlenmeleri tetikleyen etkenleri fark etmek ve hekiminizle paylaşmak tedavinin planlanmasına yardımcı olur.

Neden olur, kimlerde görülür?

NHS'e göre sedef hastalığı olan bazı kişilerde neden psoriatik artrit geliştiği tam olarak bilinmemektedir. NIAMS'e göre şu etkenler rol oynar:

• Genetik yatkınlık ve aile öyküsü: Ailesinde sedef hastalığı ya da psoriatik artrit olan kişilerde risk daha yüksektir.
• Fazla kilo
• Enfeksiyonlar
• Eklem yaralanmaları
• Stres

NIAMS'e göre psoriatik artrit kadınları ve erkekleri eşit oranda etkiler ve çoğunlukla yetişkinlerde görülür.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre psoriatik artriti tek başına doğrulayan özel bir test yoktur. Hekim belirtileri, muayene bulgularını ve test sonuçlarını birlikte değerlendirir. NHS'e göre şu incelemeler yapılabilir:

• Kan testleri: İltihap belirteçlerine bakılır ve romatoid artrit gibi benzer hastalıklar dışlanmaya çalışılır. Bkz. Romatoid artrit nedir?
• Eklem sıvısı incelemesi: Şiş bir eklemden ince bir iğneyle sıvı alınabilir; bu, eklem şişliğinin başka nedenlerinin dışlanmasına yardımcı olabilir.
• Görüntüleme: Röntgen, ultrason ya da MR ile eklemlerdeki iltihap ve hasar değerlendirilir.

Muayenede deri, saçlı deri ve tırnaklar sedef bulguları açısından incelenir. Eklem ağrısının pek çok nedeni olabileceğinden, ayırıcı tanı önemlidir. Bkz. Eklem ağrısı neden olur?

Muayeneye hazırlık

Hekiminizin doğru değerlendirme yapabilmesi için şunları not etmeniz yararlı olur:

• Hangi eklemlerin ağrıdığı, ne zamandan beri ve günün hangi saatlerinde arttığı
• Sabah tutukluğunun ne kadar sürdüğü
• Sedef hastalığınızın ne zaman başladığı ve hangi bölgelerde olduğu
• Ailede sedef hastalığı, psoriatik artrit ya da başka romatizmal hastalık bulunup bulunmadığı
• Göz, bağırsak ya da tırnak şikâyetleri
• Kullandığınız ilaçlar ve daha önce denediğiniz tedaviler

Tedavi

NIAMS'e göre psoriatik artritin kalıcı bir tedavisi yoktur; ancak tedaviler hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir, ağrıyı azaltabilir ve eklemleri koruyabilir. Erken tedavi daha iyi sonuçlar ve daha az eklem hasarıyla ilişkilidir. NHS'in andığı başlıca tedaviler şunlardır:

• Steroid olmayan iltihap gidericiler: Tablet, krem ya da jel şeklinde ağrı ve iltihabı azaltmak için kullanılabilir.
• Eklem içine kortizon iğnesi: Belirli bir eklemdeki alevlenmede iltihabı azaltabilir.
• Hastalığı düzenleyici ilaçlar: Orta ve ağır hastalıkta bağışıklık sisteminin aşırı etkinliğini baskılayarak eklem hasarını yavaşlatmayı amaçlar.
• Biyolojik ilaçlar: Hastalığı düzenleyici ilaçlar yeterli olmadığında, iğne şeklinde uygulanan bu ilaçlar kullanılabilir.
• Fizyoterapi ve iş-uğraşı terapisi: Eklem hareketliliğini ve kas gücünü korumaya, günlük işleri kolaylaştırmaya yardımcı olur. Bkz. Fizik tedavi nedir?

Bu ilaçların bazıları bağışıklık sistemini baskıladığı için enfeksiyon riskini artırabilir ve düzenli kan testleri gerektirebilir. İlaç kararları ve izlem, romatoloji ve deri hastalıkları uzmanlarıyla birlikte planlanır. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ya da dozlarını değiştirmeyin.

Günlük yaşamda neler yapılabilir?

NHS'in önerileri şunlardır:

• Düzenli egzersiz yapın: Hareket eklem sertliğini azaltır ve kasları güçlendirir. Yüzme, yürüyüş ve bisiklet gibi eklemleri zorlamayan etkinlikler tercih edilebilir.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun: Fazla kilo eklemlere ek yük bindirir. Bkz. Sağlıklı kilo verme
• Sigara içmeyin.
• Alkolü sınırlayın: Kullandığınız ilaçlarla alkolün birlikte kullanımı konusunda hekiminize danışın.
• Bitkisel ürünleri kullanmayın: NHS, bitkisel ilaçların kullanılmamasını önerir; bazıları tedavinizle etkileşebilir.

Günlük işlerde eklemleri korumak için ağır yükleri iki elle taşımak, uzun süre aynı pozisyonda kalmamak ve gerekirse iş-uğraşı terapistinin önereceği yardımcı araçları kullanmak eklemler üzerindeki yükü azaltabilir.

Ek olarak, yorgunluğu yönetmek için gün içinde dinlenme aralarını planlamak, iyi uyku alışkanlıkları edinmek ve stresi azaltmaya yönelik yöntemler denemek yararlı olabilir. Süregen bir hastalıkla yaşamak duygusal olarak zorlayıcı olabilir; gerektiğinde ruh sağlığı desteği almaktan çekinmeyin.