Eklemde sıvı birikmesi (efüzyon): Dizde su toplanması neden olur?

Eklemde sıvı birikmesi nedir?

Eklemlerin içinde, hareket sırasında sürtünmeyi azaltan ve kıkırdağı besleyen az miktarda eklem sıvısı (sinoviyal sıvı) bulunur. MedlinePlus'a göre sağlıklı eklem sıvısı açık sarı renkte, berrak ve hafif yapışkan kıvamdadır.

Eklemi döşeyen zar (sinovyum) tahriş olduğunda, iltihaplandığında ya da eklem içinde bir yaralanma olduğunda bu sıvının miktarı artabilir. Bazen sıvıya kan ya da iltihap hücreleri karışabilir. MedlinePlus, eklem şişmesini eklemin kendisinde ya da çevresindeki yumuşak dokuda sıvı birikmesi olarak tanımlar.

"Dizde su toplanması" halk arasında yaygın bir ifadedir; ancak bir tanı değil, bir bulgudur. Sıvının neden biriktiği, tedavinin yönünü belirler.

Belirtileri nelerdir?

Eklemde sıvı birikmesinin belirtileri, birikme miktarına ve nedenine göre değişir:

• Şişlik: Eklem çevresi kabarık görünür. Dizde, diz kapağının çevresindeki girintiler kaybolabilir. MedlinePlus'a göre eklemin boyutu büyüyebilir ya da şekli değişebilir.
• Ağrı ve gerginlik hissi: Özellikle eklemi tam bükmeye çalışırken artabilir.
• Hareket kısıtlılığı: Eklemi tam bükmek ya da düzeltmek zorlaşabilir.
• Sertlik: Özellikle sabahları ya da uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra.
• Kızarıklık ve ısı artışı: İltihap, gut ya da enfeksiyon gibi durumlarda eklemin üzeri kızarık ve dokununca sıcak olabilir.

Dizin arkasında sıvı birikerek bir kese oluşturması da mümkündür; bu duruma Baker kisti denir. Bkz. Baker kisti

Nedenleri nelerdir?

Nedenler kabaca yaralanmaya bağlı olanlar ve yaralanma olmadan ortaya çıkanlar olarak ikiye ayrılabilir.

Yaralanmalar

NHS'e göre diz ağrısı ve şişliğine yol açan yaralanmalar arasında burkulmalar, kas ve bağ zorlanmaları, tendon iltihabı ve bağ yırtıkları sayılır. Menisküs ya da ön çapraz bağ yırtıkları da dizde sıvı birikmesine yol açabilir. Bkz. Menisküs yırtığı ve Ön çapraz bağ yaralanması

NCBI Bookshelf'te yer alan StatPearls kaynağına göre yaralanmaya bağlı sıvı birikmesinde en sık nedenlerden biri ön çapraz bağ yırtığıdır; kırıklar ve diz kapağı çıkıkları da benzer tabloya yol açabilir. Aynı kaynağa göre yaralanmadan sonraki birkaç saat içinde hızla gelişen şişlik, eklem içinde kan birikmesini (hemartroz) düşündürür. Yakın zamanda yaralanma sonrası gelişen sıvı birikmesi bağ ya da menisküs yırtığı gibi bir iç yapı hasarına işaret edebilir.

Eklem hastalıkları

MedlinePlus'ın saydığı eklem şişmesi nedenleri şunlardır:

• Kireçlenme (osteoartrit). Bkz. Diz kireçlenmesi
• Romatoid artrit. Bkz. Romatoid artrit nedir?
• Gut ve psödogut: Eklemde kristal birikmesiyle ani, şiddetli ağrı ve şişlik olur. Bkz. Gut hastalığı nedir?
• Septik artrit (eklem enfeksiyonu): Mikrobun eklemi iltihaplandırmasıdır; acil bir durumdur.
• Sedef hastalığına bağlı eklem iltihabı (psoriatik artrit)
• Ankilozan spondilit
• Reaktif artrit: Bir enfeksiyondan sonra gelişen eklem iltihabı.
• Lupus

StatPearls'e göre yaralanma öyküsü olmadan ortaya çıkan sıvı birikmesinde enfeksiyon ya da vücudun genelini etkileyen bir hastalık mutlaka akla gelmelidir. NHS ayrıca diz önündeki keselerin iltihaplanmasını (bursit) da sayar; bu durumda diz önü sıcak ve kırmızı olabilir. MedlinePlus'a göre eklem sıvısının incelenmesi, kanama bozukluklarına bağlı eklem içi kanamaları da ortaya koyabilir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre hekim eklemi muayene eder ve şişliğin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve ne sıklıkla tekrarladığını sorar. Ayrıca geçirilmiş yaralanmalar, ateş, diğer eklemlerde yakınma ve bilinen hastalıklar da sorgulanır. Gerekirse şu tetkikler istenir:

• Kan testleri: İltihap belirteçleri, ürik asit ya da romatizmal hastalıklara yönelik testler.
• Röntgen: MedlinePlus, eklem röntgenini olası tetkikler arasında sayar. Kireçlenme gibi kemik değişikliklerini gösterir.
• Ultrason: StatPearls'e göre sıvının varlığını ve özelliğini değerlendirmeye yardımcı olur; iğneyle sıvı alınırken yol gösterici olarak da kullanılabilir.
• MR: StatPearls'e göre bağ, menisküs ve kıkırdak gibi yumuşak doku hasarlarını değerlendirmede kullanılır.
• Eklem sıvısının alınması ve incelenmesi: Aşağıda ayrıca anlatılmıştır.

Eklemden sıvı alınması (artrosentez)

MedlinePlus'a göre eklem sıvısı analizi; kireçlenme, romatoid artrit ve gut gibi eklem hastalıklarını, eklemdeki bakteri enfeksiyonlarını ve kanama bozukluklarını ayırt etmeye yardımcı olan testlerden oluşur. Sıvı, artrosentez denen işlemle alınır:

• Cilt temizlenir ve uyuşturucu ilaç ya da krem ile uyuşturulur.
• İnce bir iğneyle eklemin içinden sıvı çekilir.
• MedlinePlus'a göre işlem genellikle iki dakikadan kısa sürer.

İşlemden önce kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız hekiminize söyleyin. MedlinePlus, bazı durumlarda birkaç saat aç kalınmasının istenebileceğini belirtir.

StatPearls, nedeni açıklanamayan her diz efüzyonunda sıvının alınarak incelenmesini önerir; böylece enfeksiyon, kristal hastalıkları ve iltihaplı durumlar ayırt edilebilir. Alınan sıvının rengi, berraklığı, kıvamı ve içerdiği hücreler, kristaller ve mikroplar incelenir. MedlinePlus'a göre bulanık ya da kıvamı değişmiş sıvı; eklem iltihabını, enfeksiyonu ya da kanama bozukluğunu düşündürebilir. Sıvının boşaltılması, gerginliği azaltarak rahatlama da sağlayabilir.

MedlinePlus'a göre işlemden sonra birkaç gün eklemde hafif ağrı olabilir. Enfeksiyon ya da kanama seyrek görülür; eklemde artan kızarıklık, şişlik ya da ağrı fark ederseniz hekiminize bildirin.

Evde neler yapılabilir?

NHS ve MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Eklemi dinlendirin: NHS, dizinize mümkün olduğunca az yük bindirmenizi önerir.
• Soğuk uygulama: Bir havluya sarılı buz torbası ya da dondurulmuş sebze paketi kullanın. NHS bunu 2–3 saatte bir, 20 dakikaya kadar uygulamayı önerir. MedlinePlus, buzun doğrudan cilde konmamasını vurgular.
• Bacağı yükseltin: MedlinePlus, şişen eklemin kalp seviyesinin üzerine kaldırılmasını önerir.
• Ağrı kesiciler: NHS parasetamol ya da ibuprofen gibi ağrı kesicilerden söz eder. Başka hastalığınız varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da gebeyseniz önce eczacınıza veya hekiminize danışın.

NHS'e göre çoğu kişide diz ağrısı birkaç gün içinde evde bakımla düzelir. Eklem hastalığı tanınız varsa, MedlinePlus hekiminizin önerdiği tedavi planını izlemenizi önerir.

Tedavi

Eklemde sıvı birikmesinin tedavisi, nedenine göre belirlenir:

• Yaralanmalarda: Dinlenme, soğuk uygulama ve bacağı yükseltmenin yanı sıra, bağ ya da menisküs hasarının derecesine göre fizik tedavi veya cerrahi düşünülebilir.
• Kireçlenme ve iltihaplı eklem hastalıklarında: Hastalığa yönelik ilaç tedavisi, egzersiz ve fizik tedavi. MedlinePlus, fizik tedavinin önerilebileceğini belirtir. Gerektiğinde eklem içine ilaç enjeksiyonu yapılabilir. Bkz. Eklem içi enjeksiyon
• Gutta: Atağı yatıştıran ve ürik asidi düzenleyen tedaviler.
• Eklem enfeksiyonunda: Acil tedavi gerekir. StatPearls'e göre eklem sıvısı incelemeye gönderildikten sonra damardan antibiyotik tedavisine başlanır; eklemin boşaltılması da gündeme gelir.

Sıvının iğneyle boşaltılması tek başına kalıcı bir tedavi değildir; neden ortadan kaldırılmazsa sıvı yeniden toplanabilir. Bu nedenle tekrarlayan şişliklerde nedenin araştırılması önemlidir.