Sedef hastalığı (psoriazis) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Sedef hastalığı nedir?

Derimiz sürekli yenilenir: en alt katmanda oluşan yeni hücreler yukarı doğru ilerler ve en üstteki eski hücreler fark edilmeden dökülür. MedlinePlus'ın açıkladığı gibi, bu süreç normalde yaklaşık bir ay sürer. Sedef hastalığında ise deri hücreleri birkaç gün içinde yüzeye çıkar. Hücreler dökülmeye zaman bulamadan üst üste birikir ve kalın, pullu plaklar oluşur.

Bu hızlanmanın nedeni bağışıklık sistemindeki bir dengesizliktir. Bağışıklık hücreleri deride gereksiz yere iltihap başlatır ve deri hücrelerinin aşırı çoğalmasını uyarır. Sedef hastalığı bu nedenle yalnızca bir "deri sorunu" değil, bağışıklık sistemiyle ilişkili, vücudun genelini ilgilendiren bir hastalık olarak kabul edilir.

Kimlerde görülür?

Sedef hastalığı her yaşta başlayabilir. NHS'e göre belirtiler çoğunlukla 15–25 yaşları arasında ya da 50–60 yaşları arasında başlar. Ailede sedef hastalığı olan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir. Hastalık bulaşıcı değildir; temasla, havlu veya eşya paylaşımıyla başkasına geçmez.

Sedef hastalığının belirtileri nelerdir?

Deri belirtileri

• Kuru, kaşıntılı, bazen ağrılı ve yanan plaklar
• Plakların üzerinde gümüşi beyaz pullar
• Plaklar açık tenli kişilerde pembe-kırmızı, koyu tenli kişilerde gri, mor veya koyu kahverengi görünebilir
• Plaklar sıklıkla dirsek, diz, saçlı deri, bel ve sırtta görülür; ancak yüz, avuç içi, ayak tabanı ve kıvrım yerleri dahil vücudun herhangi bir yerinde ortaya çıkabilir
• Deride çatlama ve kanama

Saçlı derideki belirtiler

Saçlı deride kalın pullanma ve kaşıntı olabilir. Bu durum kepekle karıştırılabilir; ancak sedef plakları genellikle daha kalın ve sınırları daha belirgindir, saç çizgisini aşarak alına veya kulak arkasına uzanabilir.

Tırnak belirtileri

Tırnaklarda küçük çukurlar ve çöküntüler, renk değişikliği, kalınlaşma ve tırnağın tırnak yatağından ayrılması görülebilir. Tırnak tutulumu, eklem tutulumu açısından da bir ipucu olabilir.

Sedef hastalığının türleri

• Plak tipi sedef: En sık görülen türdür; yukarıda tanımlanan kabarık, pullu plaklarla karakterizedir.
• Damla (guttat) sedef: Gövde ve kollarda çok sayıda küçük, damla şeklinde lekeler hâlinde görülür; özellikle çocuk ve gençlerde boğaz enfeksiyonu sonrası ortaya çıkabilir.
• Ters (kıvrım yeri) sedefi: Koltuk altı, kasık, meme altı gibi kıvrım yerlerinde pulsuz, parlak kırmızı lekeler şeklindedir.
• Püstüler sedef: Deride iltihaplı kabarcıklarla seyreden, daha seyrek görülen bir türdür.
• Eritrodermik sedef: Derinin büyük bölümünü kaplayan, yaygın kızarıklık ve pullanmayla seyreden nadir ve ciddi bir türdür.

Sedef hastalığını tetikleyen etkenler

Sedef hastalığı olan kişilerde belirtiler genellikle alevlenme ve sakin dönemler şeklinde seyreder. Alevlenmeleri tetikleyebilen başlıca etkenler şunlardır:

• Stres
• Enfeksiyonlar, özellikle boğaz enfeksiyonları
• Derinin yaralanması, çizilmesi, böcek ısırığı veya güneş yanığı (yaralanan bölgede yeni plaklar çıkabilir)
• Sigara kullanımı
• Alkol tüketimi
• Fazla kilo
• Kuru cilt ve soğuk, kuru hava
• Bazı ilaçlar
• Hormonal değişiklikler

Tetikleyicilerin kişiden kişiye değiştiğini unutmamak gerekir. Hangi durumların alevlenmeye yol açtığını gözlemlemek, bunları mümkün olduğunca azaltmaya yardımcı olur.

Sedef hastalığı nasıl teşhis edilir?

Tanı genellikle derinin, saçlı derinin ve tırnakların muayenesiyle konur. Hekim aile öykünüzü ve eklem şikâyetleriniz olup olmadığını da sorar. MedlinePlus'ın belirttiği gibi sedef hastalığı başka deri hastalıklarına benzeyebildiği için tanı bazen zor olabilir. Bu durumda deriden küçük bir örnek alınarak mikroskop altında incelenebilir (deri biyopsisi).

Sedef hastalığı nasıl tedavi edilir?

Tedavi; sedefin türüne, yaygınlığına, yerleşimine ve kişinin yaşam kalitesine etkisine göre planlanır. Amaç plakları azaltmak, kaşıntı ve rahatsızlığı gidermek ve alevlenmeleri seyreltmektir.

Deriye uygulanan tedaviler

Hafif ve orta şiddetteki sedefte ilk seçenektir:

• Nemlendiriciler (emolyentler): Kuruluğu ve pullanmayı azaltır; tüm tedavilerin temelidir.
• Kortizonlu kremler ve merhemler: İltihabı ve kaşıntıyı azaltır. Uzun süreli ve kontrolsüz kullanım deride incelme gibi yan etkilere yol açabileceğinden hekimin önerdiği şekilde kullanılmalıdır.
• D vitamini benzeri kremler: Deri hücrelerinin çoğalmasını yavaşlatır.
• Katran içeren ürünler ve şampuanlar: Özellikle saçlı deri tutulumunda kullanılabilir.

Işık tedavisi (fototerapi)

Kremlere yeterli yanıt alınamayan veya yaygın sedefi olan kişilerde, hastanede kontrollü olarak verilen ultraviyole ışık tedavisi uygulanabilir. Tedavi genellikle haftada birkaç seans şeklinde, belirli bir süre boyunca sürdürülür.

Vücudun geneline etki eden tedaviler

Orta ve ağır sedefte, eklem tutulumu olanlarda veya diğer tedavilere yanıt alınamayan durumlarda hekim; ağızdan alınan bağışıklık düzenleyici ilaçlar ya da bağışıklık sistemindeki belirli maddeleri hedefleyen biyolojik ilaçlar önerebilir. Bu ilaçlar düzenli kan testleriyle izlenmeyi gerektirebilir. Tedavi kararı deri ve zührevi hastalıklar uzmanı tarafından verilir.

Sedef hastalığıyla ilişkili sağlık sorunları

NHS, sedef hastalığı olan kişilerde bazı başka sağlık sorunlarının daha sık görülebildiğini belirtir:

• Psoriatik artrit: Eklemlerde ağrı, şişlik ve sabah tutukluğuyla seyreden bir eklem hastalığıdır. Erken tanı eklem hasarını önlemek açısından önemlidir.
• Metabolik sendrom: Yüksek tansiyon, kan şekeri yüksekliği, kolesterol bozukluğu ve bel çevresinde yağlanmanın bir arada görülmesi; diyabet ve kalp-damar hastalığı riskini artırır.
• İltihabi bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı ve ülseratif kolit
• Ruh sağlığı etkileri: Görünür deri değişiklikleri özgüveni etkileyebilir; kaygı ve çökkünlük daha sık görülebilir.

Bu nedenle sedef hastalığı olan kişilerin tansiyon, kilo, kan şekeri ve kolesterol gibi değerlerini düzenli kontrol ettirmesi önerilir.

Sedef hastalığıyla yaşamak

Sedef hastalığı uzun süreli bir durum olsa da günlük alışkanlıklar belirtilerin seyrini belirgin şekilde etkileyebilir. Cildi her gün, özellikle banyodan sonra nemlendirmek kuruluğu ve kaşıntıyı azaltır. Çok sıcak su ve sert sabunlar cildi kurutabileceği için ılık su ve yumuşak temizleyiciler tercih edilmelidir. Plakları kaşımamak ve pulları zorla koparmamak, yeni plakların oluşmasını önlemeye yardımcı olur.

Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, sağlıklı kiloyu korumak ve stresle baş etme yolları geliştirmek alevlenmeleri azaltabilir. Güneş ışığı bazı kişilerde plakları hafifletebilir; ancak güneş yanığı yeni plakları tetikleyebileceği için güneşten korunma ihmal edilmemelidir. Sedef hastalığının görünürlüğü nedeniyle yaşanan utanma ya da dışlanma duygularını hekiminizle ve yakınlarınızla paylaşmak, gerektiğinde psikolojik destek almak da tedavinin önemli bir parçasıdır.

Doğru bilinen yanlışlar

• "Sedef hastalığı hijyen eksikliğinden olur." Sedef hastalığının temizlikle ilgisi yoktur; bağışıklık sistemiyle ilişkili bir hastalıktır.
• "Kremler işe yaramadıysa yapılacak bir şey kalmamıştır." Kremlere yeterli yanıt vermeyen kişilerde ışık tedavisi ve vücudun geneline etki eden ilaçlar gibi farklı seçenekler bulunur.
• "Bitkisel kür ve özel suların sedefi geçirdiği kanıtlanmıştır." Bu tür iddiaların çoğu bilimsel olarak desteklenmemektedir. Bazı ürünler deriyi tahriş ederek tabloyu kötüleştirebilir; denemeden önce hekiminize danışın.