Hipofiz adenomu: belirtileri, türleri ve tedavi seçenekleri

Hipofiz bezi ve hipofiz adenomu nedir?

MedlinePlus, hipofizi beynin tabanında bulunan küçük bir bez olarak tanımlar. Hipofiz; büyüme hormonu, prolaktin (süt hormonu) ve tiroid bezi ile böbreküstü bezlerinin çalışmasını düzenleyen hormonlar gibi pek çok hormonun salgılanmasında rol oynar. Bu nedenle hipofizde gelişen bir tümör vücudun hormon dengesini farklı yönlerden etkileyebilir.

Hipofiz adenomu, bu bezde gelişen anormal bir doku büyümesidir. MedlinePlus'a göre hipofiz tümörlerinin çoğu iyi huyludur ve vücudun başka yerlerine yayılmaz. MedlinePlus, insanların yüzde 10 ile 20'sine varan bir kısmında hipofiz tümörü bulunabileceğini belirtir; bu tümörlerin birçoğu hiçbir belirti vermez ve kişi yaşamı boyunca tanı almaz. MedlinePlus'a göre hipofiz tümörlerinin nedeni bilinmez; bazıları kalıtsal bozukluklardan kaynaklanır.

Hipofiz bezi görme sinirlerine yakın bir konumdadır. MedlinePlus'a göre büyüyen bir tümör çift görme ve görme alanında daralma gibi görme sorunlarına yol açabilir.

Hipofiz adenomu türleri

Hipofiz adenomları, hormon salgılayıp salgılamamalarına göre iki ana gruba ayrılır. NCI, tedavi seçeneklerini bu iki grup için ayrı ayrı ele alır:

• Hormon salgılamayan (işlevsiz) adenomlar: Fazla hormon üretmezler. Bu tümörlerde belirtiler, MedlinePlus'ın tanımladığı gibi büyüyen tümörün çevre yapılara yaptığı baskıdan kaynaklanabilir.
• Hormon salgılayan (işlevsel) adenomlar: Bir ya da daha fazla hormonu fazla üretirler. MedlinePlus'a göre bunlar arasında şunlar yer alır:
• Prolaktin salgılayan adenom (prolaktinoma): Üreme sistemiyle ilgili belirtilere yol açar.
• Büyüme hormonu salgılayan adenom: Çocuklukta büyüme hormonunun fazla olmasına bağlı anormal büyümeye (gigantizm), yetişkinlerde akromegaliye neden olabilir.
• Kortizol salgılanmasını artıran (ACTH salgılayan) adenom: Cushing sendromuna yol açar.
• Tiroid bezini uyaran hormonu (TSH) fazla salgılayan adenom: MedlinePlus'a göre hipofiz tümörlerine bağlı tiroid bezinin aşırı çalışması son derece nadirdir.
• NCI ayrıca lüteinleştirici hormon (LH) ve folikül uyarıcı hormon (FSH) üreten tümörleri de sayar.

MedlinePlus'a göre bazı hipofiz tümörleri, çoklu endokrin neoplazi tip 1 (MEN 1) gibi kalıtsal durumlarla ilişkili olabilir.

Prolaktinoma

MedlinePlus'a göre prolaktinoma, prolaktin hormonunu fazla üreten iyi huylu bir hipofiz tümörüdür ve tüm hipofiz adenomlarının yaklaşık yüzde 50'sini oluşturur. En sık 20'li ve 30'lu yaşlarda görülür, kadınlarda erkeklerden daha sıktır ve çocuklarda nadirdir. MedlinePlus'a göre prolaktinomaların en az yarısı 1 santimetreden küçüktür (mikroprolaktinoma) ve bu küçük tümörler kadınlarda daha sık görülür. Daha büyük tümörler (makroprolaktinoma) erkeklerde daha sıktır, daha ileri yaşta ortaya çıkma eğilimindedir ve belirti vermeden önce büyüyebilir. Genç kadınlarda prolaktin yüksekliği adet düzensizliğine yol açtığı için tümör çoğu zaman erkeklere göre daha erken fark edilir.

MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

Kadınlarda:

• Gebelik ya da emzirme dışında memeden süt gelmesi
• Memelerde hassasiyet
• Adet düzensizliği ya da adet görememe
• Gebe kalmada güçlük
• Cinsel istekte azalma
• Baş ağrısı ve görme değişiklikleri

Erkeklerde:

• Cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunları
• Meme dokusunda büyüme
• Kısırlık
• Baş ağrısı ve görme sorunları

MedlinePlus'a göre özellikle ileri yaştaki erkeklerde hiç belirti olmayabilir. Muayenede kullandığınız ilaçlar ve maddeler de sorulur; tiroid bezinin az çalışması da prolaktinomayı taklit edebilir. Bkz. prolaktin yüksekliği konu sayfası ve Adet düzensizliği

Belirtileri nelerdir?

Hipofiz adenomunun belirtileri iki kaynaktan gelir: tümörün çevre yapılara yaptığı baskı ve hormon dengesindeki değişiklikler.

Baskıya bağlı belirtiler

MedlinePlus'a göre büyüyen bir tümör şu belirtilere yol açabilir:

• Görme değişiklikleri: Çift görme, görme alanının yan taraflarında kayıp, göz kapağında düşme ya da renkli görmede değişiklik
• Baş ağrısı
• Enerji eksikliği
• Bulantı ve kusma
• Burundan berrak, tuzlu bir sıvı gelmesi
• Koku alma sorunları

MedlinePlus'a göre bu belirtiler nadiren aniden ve şiddetli biçimde ortaya çıkabilir (hipofiz apopleksisi).

Hormon fazlalığına bağlı belirtiler

Hangi hormonun fazla salgılandığına göre değişir: prolaktinomada adet düzensizliği ve süt gelmesi, büyüme hormonu fazlalığında çocuklarda aşırı boy uzaması, yetişkinlerde akromegali, kortizol fazlalığında ise Cushing sendromu belirtileri görülebilir. Bkz. Cushing sendromu konu sayfası

Hormon eksikliğine bağlı belirtiler

Büyüyen bir tümör hipofiz bezinin sağlam dokusuna baskı yaparak bazı hormonların yetersiz salgılanmasına yol açabilir. MedlinePlus, hipofiz tümörü olan kişilerde ömür boyu hormon takviyesi gerektiren hormon dengesizliklerinin gelişebileceğini belirtir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre tanıda şu yöntemler kullanılır:

• Muayene: Hekim belirtileri sorar ve fizik muayene yapar.
• Hormon testleri: MedlinePlus'a göre kortizol (kan, idrar ya da tükürükte), FSH, LH, insülin benzeri büyüme faktörü-1 (IGF-1), prolaktin, testosteron ya da estradiol ve tiroid hormonları (serbest T4, TSH) ölçülebilir. Prolaktinoma şüphesinde erkeklerde testosteron düzeyine ve tiroid işlevlerine de bakılır. Bkz. Tiroid fonksiyon testleri
• Görüntüleme: MedlinePlus'a göre tanıyı doğrulamak için baş MR'ı çekilir; prolaktinoma şüphesinde hipofiz MR'ı ya da beyin tomografisi kullanılabilir. Bkz. MR nedir?
• Görme alanı testi: Tümörün görme sinirlerine baskı yapıp yapmadığını değerlendirmek için yapılır. Bkz. görme alanı testi işlem sayfası

Tedavi seçenekleri

Tedavi; tümörün türüne, büyüklüğüne, hormon salgılayıp salgılamamasına ve belirtilere göre planlanır. MedlinePlus ve NCI'ye göre başlıca seçenekler şunlardır:

İzlem

MedlinePlus'a göre başka nedenlerle çekilen MR'da tesadüfen bulunan ve hormon bozukluğuna yol açmayan küçük tümörler çoğu zaman zaman içinde tekrarlanan MR ile izlenebilir; bu tümörlerin birçoğu büyümez. NCI bu yaklaşımı, belirtiler ortaya çıkana ya da değişene kadar tedavi vermeden durumun yakından izlenmesi olarak tanımlar.

İlaç tedavisi

İlaç tedavisi, özellikle hormon fazlalığına bağlı belirtilerin kontrol altına alınmasında önemlidir. NCI'ye göre bazı ilaçlar, hormon salgılayan bir hipofiz tümörünün fazla hormon üretmesini durdurmak için kullanılabilir. MedlinePlus ve NCI'ye göre prolaktinomada tedavide genellikle önce ilaç kullanılır; NCI'ye göre ilaç, tümörün prolaktin yapmasını ve büyümesini durdurmayı amaçlar. MedlinePlus'a göre bazı kişiler bu ilaçları ömür boyu kullanmak zorunda kalırken, özellikle tümörü bulunduğunda 1 santimetreden küçük olan ya da MR'da kaybolan bazı kişiler 2–3 yıl sonra ilacı bırakabilir; ancak özellikle büyük tümörlerde tümörün yeniden büyüme riski vardır. MedlinePlus'a göre bazı durumlarda başka tümör türlerini küçültmek için de ilaç verilebilir. Hangi ilacın ne şekilde kullanılacağına hekim karar verir.

Ameliyat

MedlinePlus'a göre tümörün ameliyatla çıkarılması çoğu zaman gerekir; özellikle tümör görmeyi sağlayan sinirlere baskı yapıyorsa. Ameliyat çoğunlukla burun ve sinüsler yoluyla yapılır (transsfenoidal cerrahi). NCI'ye göre bu ameliyatta aletler burnun iç kısmından ya da üst dudağın altından yapılan bir kesiyle ve sfenoid kemik yoluyla hipofiz bezine ilerletilir; endoskopik yöntemde ince bir kamera kullanılır. MedlinePlus'a göre tümör bu yolla çıkarılamıyorsa kafatası açılarak (kraniyotomi) çıkarılır. MedlinePlus, prolaktinomada ameliyatın ağır belirtiler olduğunda, ilaçlar tolere edilemediğinde ya da ilaca yanıt alınamadığında düşünüldüğünü belirtir. Ameliyat süreci hakkında bilgi için Beyin tümörü ameliyatı yazısına bakabilirsiniz.

Işın tedavisi

MedlinePlus'a göre ameliyat olamayan kişilerde tümörü küçültmek ya da ameliyattan sonra geri dönen tümörde ışın tedavisi kullanılabilir. Prolaktinomada ise ışın tedavisi genellikle yalnız hem ilaç hem ameliyat denendikten sonra büyümeyi sürdüren ya da kötüleşen tümörlerde kullanılır. NCI, stereotaktik radyocerrahiyi seçenekler arasında sayar; bu yöntemde baş sabit tutulur ve tek seferde yüksek dozda ışın doğrudan tümöre yöneltilir, ameliyat yapılmaz. Bkz. stereotaktik radyocerrahi işlem sayfası

Hormon takviyesi

Tümör ya da tedaviler nedeniyle bazı hormonlar yetersiz salgılanıyorsa, eksik hormonların yerine konması gerekebilir. MedlinePlus bu takviyenin bazı kişilerde ömür boyu sürebileceğini belirtir.

Olası komplikasyonlar ve izlem

MedlinePlus'ın saydığı başlıca komplikasyonlar şunlardır:

• Görme kaybı: En ciddi komplikasyon körlüktür; görme siniri ciddi biçimde hasar görürse ortaya çıkabilir.
• Ömür boyu hormon dengesizlikleri: Hormon takviyesi gerektirebilir.
• Diyabet insipidus: Tümör ya da ameliyat bezin arka bölümüne zarar verirse gelişebilir; sık idrara çıkma ve aşırı susama ile seyreder.
• Hipofiz apopleksisi: MedlinePlus'a göre tedavi edilmemiş hipofiz adenomlarında, çoğunlukla tümör içine kanama nedeniyle aniden büyüme riski her zaman küçük de olsa vardır. Bu acil bir durumdur; çoğu kişi bunu yaşamının en şiddetli baş ağrısı olarak tarif eder.

MedlinePlus'a göre tümör ameliyatla çıkarılabiliyorsa seyir, tümörün tamamının çıkarılıp çıkarılamamasına bağlı olarak orta ile iyi arasındadır. Prolaktinomada seyir genellikle iyidir, ancak ilaç ya da ameliyat tedavisine verilen yanıta bağlıdır; MedlinePlus, tedaviden sonra tümörün geri dönüp dönmediğinin kontrol edilmesinin önemli olduğunu ve tedavinin, özellikle ameliyat ya da ışın tedavisinin, diğer hormonların düzeyini değiştirebileceğini belirtir. NCI, tedavi bittikten sonra da bazı testlerin belirli aralıklarla tekrarlandığını ve bu testlerin durumun değişip değişmediğini gösterdiğini belirtir.

Gebelik ve prolaktinoma

MedlinePlus'a göre büyük prolaktinomalar gebelik sırasında büyüyebilir. MedlinePlus'a göre prolaktinoması olan kadınlar gebelik boyunca yakından izlenmelidir. MedlinePlus, östrojen içeriği yüksek doğum kontrol yöntemlerine başlamadan önce de hekime danışılmasını önerir.